История Самаркандского Алломаса

Аннотация

Ушбу мақолада IX-XII асрларда Самарқанд диёридан етишиб чиққан фақиҳлар ва уларнинг фиқҳ илмининг ривожига қўшган ҳиссалари ҳақида сўз боради. “Самарқандий” нисбаси олган фақиҳ алломалар ҳаётига доир манбалардан бири шубҳасиз Абулфайз Муҳаммад ибн Абдужамол ас-Самарқандийнинг “Қандияи хурд” асаридир. Бу асарда Самарқанд алломалри ҳаёти баён қилинади ҳамда Самарқанд атрофидаги жой номлари ҳақида ҳам батафсил тухталади. Бу асар ҳалигача тўлиқ ўрганилмаган. Илм фан марказларидан бири бўлган Самарқанд алломаларининг ҳаётини ўрганилиши бугунги кунда долзарб муаммолардан биридир. Калит сўз ва иборалар: Самарқанд, Насафий, “Қандияи хурд”, фақиҳлар, Чокардиза, ал-Мотурудий, Муҳаммад ибн Абдулжалил, ҳадис, калом. Аннотация: В данной статье рассказывается о правоведах из Самарканда в IX- XII вв., и их вкладе в развитие исламской юриспруденции. Одним из источников по жизни правоведов, приписываемых «Самарканди», несомненно, является труд «Кандияй Хурд» Абульфайза Мухаммада ибн Абдуджамола ас-Самарканди. В этой работе описывается жизнь самаркандских ученых и подробно обсуждаются названия мест вокруг Самарканда. Эта работа еще не до конца изучена. Изучение жизни ученых Самарканда, является одной из актуальных проблем современности. Ключевые слова и фразы: Самарканд, Насафи, «Кандияй хурд», факихы, Чакардиза, аль-Матуруди, Мухаммад бин Абдулджалил, хадисы, калам. Annotation: This article tells about the jurists from Samarkand in the 9th-12th centuries, and their contribution to the development of Islamic jurisprudence. One of the sources on the life of jurists attributed to "Samarkandi" is undoubtedly the work "Kandiyay Khurd" by Abulfayz Muhammad ibn Abdujamol al-Samarkandi. This work describes the life of Samarkand scholars and discusses in detail the names of places around Samarkand. This work has not yet been fully explored. The study of the life of Samarkand scientists is one of the urgent problems of our time. 188 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Key words and phrases: Samarkand, Nasafi, "Kandiyay khurd", faqihs, Chakardiza, al- Maturudi, Muhammad bin Abduljalil, hadiths, kalam Қадим-қадимдан Самарқанд илмий-маданий марказ бўлиб келган. Самарқандда тарих давомида минглаб олиму-уломолар, шоир ва адиблар туғилиб, шу азим шаҳарда вояга етганлар ҳамда унинг номини дунёга машҳур қилган. IX-XII асрларда Самарқандда илм-фаннинг турли соҳалари қатори ҳадис, калом ва ислом ҳуқуқининг асоси бўлмиш фиқҳ илмлари ҳам ривожланди. Фиқҳ илмининг ривожланиш жараёнида бу заминдан кўплаб фақиҳ алломалар етишиб чиқдилар ва бу ерда фиқҳ илми мактабларини яратдилар. Самарқанднинг кўҳна тарихи ҳақида ва “Самарқандий” нисбаси олган алломалар ҳаётига доир манбалар анчагина. Лекин, бизга уларнинг баъзиларининг номларигина маълум бўлса, баъзилари бизгача тўла етиб келмаган. Шундай асарлардан бири, Абул Аббос Жаъфар ибн Муҳаммад ал- Мустағфарий ал-Насафий ас-Самарқандийнинг [5: 30-31] (ваф. 402/1011) “Таворихи Самарқанд” (Самарқанд тарихи) асаридир. Бу олимнинг тўла исми Абу-л-Аббос Жаъфар ибн Абу Али Муҳаммад ибн Абу Бакр Мустағфирий Насафий Самарқандийдир. У кўзга кўринган тарихчи, адиб, муҳаддис ва фиқҳ олими бўлган. Деҳхудонинг «Луғатнома» асарида ёзилишича, Абу-л- Аббос бир неча вақт Марв ва Сарахсда истиқомат қилган. Шу ерда бошланғич маълумотни олгандан кейин Бухорога бориб яшаган ва у ернинг бир неча олимларидан таълим олган. Олим Насаф (Қарши) шаҳрида яшаб, шу ерда 432/1040 йили вафот этган. Самарқандий нисбаси унинг Самарқандда яшагани ёки у ерда туғилганидан далолат беради. Абу-л-Аббос тарих, адабиёт ва бошқа фанлар соҳасида «Китоб тарихи Самарқанд», «Китоб тарихи Насаф ва Кеш [Шаҳрисабз]», «Китоб аш-шеър ва-ш-шуаро» («Шеър ва шоирлар ҳақида китоб»), «Китоб ал-вафо», «Китоб далоил ан-нубувва» «Пайғамбарлик далиллари китоби»), «Китоб ад-даъвот» («Тарғиботлар китоби»), «Китоб хутаб ан-набий» («Пайғамбар хутбалари китоби»), «Китоб тибби ан-набий» («Пайғамбаримиз табобат китоби») каби асарларни ёзган [6: 189 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана 1/296, 2/1306]. Булардан «Китоб тибби ан-набий» Теҳронда нашр этилган, кўпчилиги ҳали топилгани йўқ [5: 30-31]. Ушбу асар Самарқанднинг ибтидоий замонларидан то Х асаргача бўлган тарихи, унинг асори атиқалари, шунингдек Насаф (Қарши) ва Кеш (Шаҳрисабз) вилоятларининг тарихини ўз ичига олган [1:7]. Бизгача фақат номигина етиб келган асарлардан яна бири Абу Саъд Абдурраҳман ибн Муҳаммад ал-Идрисийнинг (ваф. 405/1015) “Таворихи Самарқанд” (Самарқанд тарихи) асаридир [6: 1/296]. Бу асар “Китаб ал-камол ли маърифат ар-рижол” (Номдор кишиларни танитувчи муфассал китоб) номи билан ҳам танилган [9: 64]. Нажмиддин Абу Ҳафс Умар ибн Муҳаммад ан-Насафий ас-Самарқандий (460/1068 – 537/1142) юқоридаги асарни давом эттириб, ўз давригача бўлган олимлар ҳаётини унга қўшимча қилиб, уни тўлдиради. Уни “Китоб ал-қанд фи тарихи Самарқанд” деб атайди. Асарнинг яна бир номи “Китоб ал-қанд фи маърифати уламааи Самар