Роль животноводства в экономической жизни Ферганской долины (на примере эпохи Амира Тимура и Тимуридов)

Аннотация

Ушбу мақолада Амир Темур ва темурийлар даврида Фарғона водийси иқтисодий ҳаётидада чорвачиликнинг тутган ўрни тарихий манбалар асосида таҳлил этилган. Шунингдек, водий ҳудудида овчиликнинг қўшинни озиқ авқат билан таъминлашдаги аҳамияти борасида айрим мулоҳазалар билдирилган. Калит сўз ва иборалар: Фарғона водийси, Ашпорён, Туруқшорон, чорвачилик, чакрак, яйлов чорвачилиги, уй чорвачилиги, овчили. Аннотация: В данной статье на основе исторических источников анализируется роль животноводства в хозяйственной жизни Ферганской долины в период правления Амира Темура и Тимуридов. Также были сделаны некоторые замечания о важности охоты в районе долины для обеспечения армии продовольствием. Ключевые слова и фразы: Ферганская долина, Ашпорён, Турукшарон, домашний скот, чакрак, пастбищный скот, домашний скот, охота. Annotation: This article analyzes the role livestock-breeding in the economic life of the Ferghana Valley during the period of Amir Temur and the Timurids based on historical sources. Also, some feedbacks were made about the importance of hunting in the valley region in providing the army with food. Key words and phrases: Ferghana Valley, Ashporyon, Turuksharon, livestock, chakrak, pasture livestock, domestic livestock, hunting. 151 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Қишлоқ хўжалигининг аҳамияти жиҳатдан иккинчи ўринда турувчи соҳаси чорвачилик эди. Водийда чорвачиликнинг ривожланиши учун табиий географик шароит жуда қулай бўлган. Мирзо Бобурнинг буни алоҳида таъкидлаб, шундай деган эди: “Фарғона вилоятининг гирдо-гирди тоғларида яхши яйлоқлари бор” [1: 8]. Айнан шу табиий шароитнинг қулайлиги ҳам Фарғона водийсининг тоғ ва тоғ олди ҳудудларида чорвачилик тараққий этган эди. Фарғона водийси чорвачилиги Амир Темур ва темурийлар давридаги Мовароуннаҳр ҳудудида хўжалик юритишнинг энг катта тармоқларидан бири бўлган чорвачиликдан катта фарқ қилмаган. Лекин Фарғона водийсининг табиий шароитидан келиб чиқиб, баъзи бир ўзига хосликлар борлигини қайд этиш лозим. Бу ўзига хосликлар тоғ ва тоғ олди ҳудудларидаги яйловларнинг суғорма деҳқончилик тараққий этган туманлар билан яқин жойлашганлиги, улар ўртасидаги интеграция Мовароуннаҳрнинг бошқа ҳудудларига нисбатан юқори даражада эканлигида ҳам кўзга ташланади. Марказий Фарғона чўллари эса катта миқдорда чорвачиликнинг таъминлаш имкониятига эга эмасди. Бу давр чорвачилиги ҳам асосан икки тармоқдан иборат бўлган: биринчиси, кенг тарқалган яйлов чорвачилиги, иккинчиси, уй чорвачилиги. Яйлов чорвачилиги билан асосан кўчманчи ва ярим кўчманчи аҳоли шуғулланган. Бутун Мовароуннаҳрда бўлгани каби Фарғонада ҳам кўчманчи хўжалик иқтисодиётга қорамол, қўй, от, шунингдек, қимиз, сут-қатиқ, гўшт, жун ва намат етказиб берарди [2: 121]. Тарихий манбалар Фарғона атрофидаги тоғларда яшаган ва яйлов чорвачилиги билан шуғулланган аҳоли, уларнинг мол-мулки ҳақида айрим маълумотларни бера олади. Мирзо Бобур Андижоннинг шарқида жойлашган тоғларда яшаган чакрак (Чакраклар – Фарғонанинг жануби-шарқий қисмидаги тоғларда яшаган кўчманчи туркий қабила. Батафсил маълумот учун қаранг: [3: 398; 4: 147; 5: 470]) қабилалари ҳақида сўз юритган. Улар 152 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана асосан от, қўй ва қўтос боқиш билан шуғулланган. Беш олти минг хонадондан, яьни 30 мингдан ортиқ аҳолидан иборат бўлган бу қабила вакилларидан солиқ фақатгина ҳарбий қисм ёрдамида йиғиб олинган[5: 88]. “Бобурнома”да бир марта солиқ йиғилганда чакраклар 20 минг қўй, бир ярим минг от топширишга мажбур бўлганлиги қайд этилади. Бу эса ушбу қабилаларда 800 мингдан ортиқ қўй, 40 – 60 минг атрофида от бўлганлигини тахмин қилиш имконини беради. Мирзо Бобур айнан бир рақамни келтирмаса ҳам уларда қўй, от ва йирик чорва моллари кўп бўлганлигини таъкидлайди: “Андижон вилоятининг саҳронишинларидин бир Чакрак элидур, қалин элдур. Беш-олти минг уйлук эл бордур. Фарғона ва Кошғар орасидағи тоғларда бўлурлар. Отлари кўп ва қўйлари қалиндур. Ул тоғларда уй(сигир) ўрниға қўтос сахларлар. Қўтослари ҳам бисёр бўлур. Чун тоғлари берк ва ва саҳадта воқе бўлубтур, мол бермакта ройиж эмастурлар. Черикни Қосимбекка бошлатиб Чакракка юборилдиким, Чакракдин мол олиб, черикка нима тегургай. Қосимбек бориб, йигирма мингга ёвуқ қўй ва минг, минг беш юз от олиб, черик элига улашти” [1: 32]. Мирзо Ҳайдар ҳам ўз асарида чакракларнинг кўп сонли эканлиги ва уларнинг чорва моллари кўп бўлганлигини айтиб ўтган [7: 204]. “Бобурнома”да Андижоннинг жанубидаги тоғлар, яъни чакраклар юртига ёндош ҳудудлар ҳисобланмиш Ашпорён ва Туруқшорон мавзеларида ҳам кўчманчи чорвадор аҳоли яшаганлиги ҳақида маълумотлар берилган [1: 58]. Чорвачиликнинг иккинчи йирик тармоғи уй чорвачилиги бўлиб, мазкур соҳа билан ўтроқ, асосан қишлоқ, қисман шаҳар аҳолиси ҳам шуғулланган. Айрим йирик мулк эгалари ўтроқ яшасаларда, йирик яйлов ва чорвага ҳам эгалик қилганлар. Мисол тариқасида Фарғонанинг йирик уламоларидан бири бўлмиш Хожа Абдулло Мавлоно Қози (Хожа Абдулло Мавлоно Қ