О деятельности Центральноазиатских торговцев в Европе вдоль торгового пути Леванта

Аннотация

В данной статье исследуются направления торговых путей, связывающих Среднюю Азию с европейскими странами, в частности интеграция среднеазиатских купцов в мировую торговлю через Левантийский торговый путь, и важные аспекты взаимоотношений. Ключевые слова и фразы: Торговля, Средняя Азия, Европа, Левант, Алеппо, ковер, ковер, атлас, огнестрельное оружие, Александрия. Annotation: This article explores the directions of trade routes connecting Central Asia with European countries, in particular the integration of Central Asian merchants into world trade through the Levantine trade route, and important aspects of the relationship. Key words and phrases: Trade, Central Asia, Europe, Levant, Aleppo, carpet, carpet, satin, firearms, Alexandria. Шарқ ва Ғарбни ўзаро туташтирувчи Буюк Ипак йўли фаолият кўрсатган даврда, ушбу йўлда жойлашган мамлакатлар аҳолиси ўзаро сиёсий-иқтисодий ва маданий алоқада бўлиб келган. Айнан шу йўл орқали ҳудудда яшаган турли халқлар нафақат ўзаро иқтисодий, маданий алоқада, балки узоқ ва яқин хориж мамлакатлари ҳамда халқлари билан бевосита боғланганлар. Бу йўл Марказий Осиё халқларининг иқтисодий, маданий соҳада қўлга киритган ютуқлари Шарқ ва Ғарбнинг турли мамлакатларига тарқалишига хизмат қилган. Ўз навбатида бу борадаги хорижий тажриба Марказий Осиёга кириб келган. Ўрта Осиё ҳудудини Европа мамлакатлари билан билвосита ва бевосита боғлаган савдо йўллари XI-XVI асрларда уч хил йўналиш бўйлаб фаолият кўрсатган. Дастлабки йўналиш европаликларнинг Осиё ҳудудлари бўйлаб миссияларида муҳим ўрин тутган жануби-шарқий Европадан Хитойга олиб борувчи савдо йўли. Иккинчи йўналиш савдо алоқаларининг кейинги тараққиётида муҳим ўрин тутган Россия давлатининг воситачилигига асосланган шимоли-шарқий савдо йўли. Учинчи йўналиш қуруқлик ва денгиз савдо йўлларини ўзида бирлаштирган Левант савдо йўли. Левант-французча – levant “қуёш кўтариладиган томон” ёки итальянча levantе – Шарқ маъносини билдиради. Ўрта асрларда Ўрта ер денгизининг шарқий соҳилида жойлашган мамлакатлар, Болқон ярим оролининг жанубий 77 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана қими билан биргаликда Левант мамлакатлари деб аталган. Ушбу савдо йўли ўзида Буюк ипак йўлининг Ўрта Ер денгизи соҳилбўйи шаҳарлари, “зираворлар йўли” деб аталган ислом йўналишини ҳамда Шарқ халқларидан юнонларга олиб борадиган йўналишини бирлаштирган эди [15: 1]. Савдо йўли Италия шаҳарларини Барселона, Кадис, Танжер, Александрия, Константинополь, Антиохия ва Смирна ва бошқа шаҳарлар билан боғлаган. Шаҳарлараро савдода зираворлар, ипак матолар, гиламлар, чинни ва марварид асосий маҳсулотлар ҳисобланиб, ўртача фойда 25-40 фоизни ташкил этган. Ғарб ва Шарқ мамлакатлари иқтисодий алоқаларида катта аҳамиятга эга бўлган ушбу йўл ўрта асрларда жанубий Европа мамлакатларини Шарқ мамлакатлари билан боғлаган асосий йўл ҳисобланган. Савдо йўли фаолият кўрсатган даврда Ўрта ер денгизи мамлакатларини Нисибин, Ҳамадон, Рай, Нишопур, Марв, Бухоро, Самарқанд, Чоч, Тароз, Боласоғун ва Шарқий Туркистон ерлари орқали Чин давлати пойтахти Чаньан билан боғлаган [4: 49]. XIII-XIV асрларда ушбу йўл Кичик Осиё - Жанубий Каспий (Шероз- Табриз)-Қорақум-Хоразм-Моваруннаҳр ҳудудларини ўзаро боғлаган [5: 39]. Бу йўл орқали 1249 йилда Француз қироли Людовик IX (1214-1270) нинг элчиси Андре де Лонжюмо Мўғулистонга борган эди [12: 24]. Европанинг Левант савдо йўли якунланувчи Ўрта Ер денгизининг шарқий қирғоқларида жойлашган Яқин Шарқ давлатлари билан олиб борилган савдо алоқалари ўрта осиёлик савдогарлар учун муҳим даромад манбаи бўлиб келган. Чунки, ўрта осиёлик савдогарлар бу ерда жойлашган шаҳарларда бевосита европаликлар билан савдо-сотиқ қилишлари, шунингдек, Ўр Ер денгизи бўйлаб савдо кемасида Италия, Франция шаҳарларига ҳам боришлари мумкин эди. Бундай савдо муносабатларини ривожида Ўрта Осиёни Яқин Шарқ билан боғлаб турган савдо йўлларининг аҳамияти катта бўлган. Бу йўлларнинг йўналишларини А. Женкинсон 7 та, 78 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана Федот Котов 10 дан ортиқ, Мохан Лаъл ва А.Борнс 40 га яқин, Мир Иззат Улла эса 22 тани ташкил этади деб, қайд этадилар [2: 28]. Буюк географик кашфиётлар даврига қадар Ўрта Осиё халқларининг Ғарбий Европа давлатлари билан савдо-иқтисодий алоқалари ҳақида манбаларда оз бўлса-да, айрим маълумотлар сақланиб қолган [1: 123]. Улардан бирида қайд этилишича, Ўрта Осиёда ижтимоий-иқтисодий ҳаёт гуллаб яшнаган XI асрда Самарқандда катта савдо дўкони бўлган тошкентлик Абул Фатҳ Наср ибн Ҳасан Шоший ўз молларини карвонлар ёрдамида Испаниянинг Андалузия вилоятига олиб бориб сотган [3: 103]. Бу даврда Ўрта Осиёнинг чет мамлакатлар билан сиёсий, иқтисодий ва маданий алоқалари ривожланган бўлиб, ўзаро муносабатларда ташқи савдо муҳим аҳамиятга эга бўлган. Ўрта Осиёнинг Европа мамлакатлари билан мунтазам савдо алоқаларини Европа қитъасидан топилган Ўрта Осиё тангалари ҳам тасдиқлайди. XIII аср араб географи Закариё Қазвинийнинг “Шаҳар ёдгорликлари ва Аллоҳнин