К содержанию
РецензированоRU2026

Отзывы исследователей о ртутных кувшинах

Артиков У.Л.

Актуальные проблемы истории Узбекистана · 27 · 21-27 · 2026

Аннотация

Ушбу мақолада муаллиф мусулмон ўлкаларда оммавий тарқалган сфероконусларнинг географик ҳусусиятлари, безаклари, шаклига алоҳида тўҳталади. Унинг функцияси тўғрисида тадқиқотчиларнинг кескин ажралиб турувчи илмий мулоҳазаларини ёритаркан идишларни аниқ вазифаси нимадан иборат бўлганлигини мутаҳассисларнинг аниқ далиллари асосида келтиришга уриниб кўради. Калит сўз ва иборалар: сфероконус, бумиллер корпус, томчи безак, ноксимон, оҳак лой, каринат, эолипил, шоқул, аламбик, киновар, Р.М.Джанполадян, Ж.Мончамп. Annotation: In this article, the author focuses on the geographical features, decoration and shape of spherocones, which are widespread in Muslim countries. Explaining the widely divergent scientific opinions of researchers about its function, he tries to present the exact function of the vessels on the basis of clear expert data. Key words and phrases: spherocone, bumiller corpus, teardrop decor, pear-shaped, calcareous clay, carinated shape, aeolipil, plumb bob, alambic, cinnabar, R. M. Dzhanpoladyan, J. Montchamp. Аннотация: В данной статье автор акцентирует внимание на географических особенностях, украшении и форме сфероконусов, широко распространенных в мусульманских странах. Объясняя резко расходящиеся научные мнения исследователей о его функции, он пытается представить точную функцию сосудов на основе четких экспертных данных. Ключевые слова и фразы: сфероконус, корпус бумиллера, каплевидный декор, грушевидная, известковая глина, окаймленная форма, эолипил, отвес, аламбик, киноварь, Р. М. Джанполадян, Ж. Мончамп. Сфероконуслар – калта бўйин ва тор оғизли кичик кўзачалардир. Улар инсонларнинг қайси эҳтиёжи туфайли пайдо бўлганлиги масаласи узоқ муддат очиқ турди. Тадқиқотчилар бу номни идишнинг ўзларига маълум бўлган биринчи намуналари шаклидан олганлар, яъни шарсимон танани конуснинг пастки қисми билан бирлаштириб шундай атаб бошладилар. Бироқ бу ном уларнинг барча турига ҳам тўғри келавермайди. Шундай экан, Замаҳшарда топилган 22 та сфероконусдан фақат тўрттасида шунақа шакл мавжуд. Буларни ичида кенг тарқалгани туҳумсимон ва шарсимон 33 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана идишчалар ҳисобланади. Баъзи намуналар танаси цилиндрсимон ёки призматик кўринишда ясалган. Уларни барчаси учун умумий жиҳат – калта бўйин ва ҳалқасимон тор оғиздир. Идишлар ҳажми жуда кичик ясалган. Танасининг ташқи диаметри 8-10 см ва айрим кўзачаларда 12-14 см орасида ўзгариб туради. Қалинлиги 1,0-1,4 см ва ҳатто 2 см, узунлиги эса 12-14 см, баъзан 20-22 смгача ўлчамни ташкил этиб, бу унинг жуда кичик сиғимли бўлганини билдиради [1: 313-315]. Симоб кўзачалар (сфероконус1) аcосан Ғарбдан Узоқ Шарққача, жумладан Шарқий Европа, Эрон, Кавказдан Марказий Осиё, Афғонистон ва Шарқий Туркистонгача бутун ислом дунёси қамраб олган худудларнинг археологик тадқиқотларида учрайди. Bumiller2 corpus’ типининг катта қисми Марказий Осиё ва Афғонистондан бошқа жойларга тарқалади. Ўрта Осиёнинг бешта минтақаси: Ўзбекистон, Қозоқистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Тожикистонда тадқиқот олиб борилган қадимги шахарларнинг кўпчилигида ёпиштирилган қовурғасимон бўртма безакли симоб кўзачалар топилган. Ҳозирга келиб археологик тадқиқотлардан сўнг сфероконус идишларнинг Марказий Осиёда 15 дан ортиқ ишлаб чиқариш марказлари қайд этилган: Ўзбекистонда (Самарқанд, Қува, Замахшар, Ахсикент ва Термиз), Тожикистонда (Хулбук, Бунжикат ва Хўжанд), Қирғизистонда (Ўш ва Бурана), Туркманистондаги ёдгорликлар (Дигистан, Нисо, Олтин тепа), Қозоғистон (Тароз), Эрон (Нишопур). Яроқсиз бўлган идишлар қолдиғи манзилгохларнинг хўжалик ўраларида аниқланган. Бу идишлар ўчоқнинг қуйи қисмига жойлаштирилиб юқори ҳароратда пиширилади. Моҳир ҳунармандлар кўзачаларнинг деворлари дарз кетмаслиги учун қалин пишиқликда тайёрлашган. Пишгандан сўнг унинг 1 [Ушбу идишларнинг ўзига хос шаклига ишора қилувчи нейтрал атама – “spherisch konisch” немис тадқиқотчиси АRENDT томонидан киритилган.] 2[Вумиллер тўпламида сфероконус идишларни 21 та элементи мавжуд, улар бир тоифадаги махсус вариантларга хос бўлиб 5 хил турга ажратиш мумкин: Томчи безакли, Нок шаклдаги, Каринат кўринишдаги, Чўзинчоқ шакл, Қолипланган идиш, Махсус вариантлар] [Каринат – бу кулолчилик, шиша идишлар ва бадиий дизайндаги шакл бўлиб, одатда амфора ёки вазаларга қўлланилади. Шакл юмалоқ пойдеворли идишнинг ён томонлари билан ичкарига эгилиши билан аниқланади. Ушбу дизайн қадимги маданиятларда, масалан Миной-Критдаги Кносс саройи каби жойларда археологик қазишмаларда топилган. Ушбу атама дизайннинг муқобил сифатдоши - каринатланган ҳисобланади. https://en.wikipedia.org/wiki/Carinate] 34 Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана тузилиши ҳудди лава кўринишига яқин келиб, қуюқ кулранг ва зайтун рангига кирган. Ундаги тўқ ранг сиқилган атмосферада олов ёқиб пишириш натижасида ҳосил бўлади. Хитой ва дунганлар пишириш вақтида буғдан фойдаланиб хумдонда босим ҳосил қилганлар. Натижада бир ҳил лойдан тайёрланган идишларни одатий у

Доказательный фрагмент

«Ушбу мақолада муаллиф мусулмон ўлкаларда оммавий тарқалган сфероконусларнинг географик ҳусусиятлари, безаклари, шаклига алоҳида тўҳталади.»

Образец извлечения

Демо-превью

Ушбу мақолада муаллиф мусулмон ўлкаларда оммавий тарқалган сфероконусларнинг географик ҳусусиятлари, безаклари, шаклига алоҳида тўҳталади. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
and phrases: spherocone, bumiller corpus, teardrop decor, pear-shaped, ноксимон, сфероконус, R. M. Dzhanpoladyan, plumb bob, эолипил, томчи безак, оҳак лой, carinated shape, aeolipil, грушевидная, Ж. Мончамп, бумиллер корпус, spherocone, аламбик, cinnabar, киноварь, каплевидный декор, шоқул, окаймленная форма, J. Montchamp, Ж.Мончамп, известковая глина, Р.М.Джанполадян, киновар, Р. М. Джанполадян, корпус бумиллера, calcareous clay, отвес, alambic, каринат
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники