Кичик бизнесга хорижий инвестицияларни жалб этишнинг назарий жиҳатлари

Аннотация

Кичик бизнес субъектларини келгуси истиқболида хорижий инвестицияларни иқтисодиётга жалб қилиш маълум бўлди. Бунинг учун жаҳон иқтисодиётида инвестициянинг иқтисодиётдаги ўрни ва аҳамияти ҳамда уни жалб қилиш йўллари ўрганилди. Хорижий инвестицияларни иқтисодиёт тармоқларига жалб этиш стратегиясида хорижий инвесторларнинг манфаатларини ҳамда миллий иқтисодиётга зарар келтирмаган ҳолда уларни қондириш имкониятларини ўрганиб чиқиш асосланади. Фавқулодда ҳолатларда(пандемия мисолида) кичик бизнес субъектларини ривожлантиришда юзага келадиган тўсиқларни бартараф этиш чора тадбирлар занжири келтирилди. Шунингдек, соҳани ривожлантириш учун кичик бизнесга хорижий инвестицияларнинг жалб этилиши механизмларида молиялашни таъминловчи механизмлар, инвестициялар оқимига кўмаклашувчи инфратузилмавий ҳамкор ташкилотлар ҳамда алоҳида ҳудудлар ва тармоқларга инвесторларни жалб этувчи, давлат томонидан амалга ошириладиган рағбатлантирувчи чора-тадбирлар, имтиёзлар ва кафолатлари каби уч йўналишни ўзаро фарқлаш асосида кичик бизнес субъектларига инвестицияларни жалб этиш механизмлари ишлаб чиқилди. Калит сўзлар: кичик бизнес, инвестиция, пандемия, лойиҳавий молиялаш, венчур молиялаш. Жаҳон хўжалигини ривожлантиришда капиталнинг халқаро ҳаракати муҳим аҳамиятга эга, чунки у мамлакатларнинг ташқи иқтисодий ва сиёсий алоқаларининг мустаҳкамланишига олиб келади, уларнинг ташқи савдо айланмаларини оширади, иқтисодий ривожланишни жадаллаштиради, ишлаб чиқариш ҳажмларини кўпайтиради, ишлаб чиқарилаётган товарларнинг жаҳон бозоридаги рақобатбардошлигини, импортёр- мамлакатларнинг техник салоҳиятини ўстиради ва мамлакатдаги бандликни оширади. Лекин жаҳон иқтисодиётида ҳеч бир инвестор бошқа мамлакат ва минтақаларга ўз-ўзидан капитал киритмайди. Бунинг учун хорижий инвесторларни мамлакат иқтисодиётига жалб этиш, уларни айнан шу 174 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари мамлакатга, минтақага инвестиция киритиши учун қизиқтириш, уларда моддий манфаатдорликни шакллантириш лозим. Хорижий инвестицияларни иқтисодиёт тармоқларига жалб этиш стратегияси хорижий инвесторларнинг манфаатларини ҳамда миллий иқтисодиётга зарар келтирмаган ҳолда уларни қондириш имкониятларини ўрганиб чиқишга асосланади. Бунинг учун, биринчидан, иқтисодиётни таркибан қайта қуришга қаратилган қатор аниқ лойиҳаларни амалга ошириш зарур бўлади, иккинчидан эса, ички инвестиция ресурслари чекланган бир шароитда хорижий инвестицияларнинг аҳамияти жуда юқори баҳоланади. Шунингдек, иқтисодиётга пандемия таъсири ва уни бартараф этиш чора-тадбирлари таркибида кичик бизнес субъектларига инвестицияларни жалб этишнинг такомиллаштирилган механизмлари алоҳида ўрин эгаллаши лозим. Хитой давлатининг Ухань шаҳрида бошланган коронавирус инфекцияси бутун дунё иқтисодиётига жумладан, мамлакатимиз иқтисодиётига ҳам таъсир кўрсатди ва кириб келаётган инвестициянинг камайиши, ишлаб чиқаришни тўхташи, ишсизликнинг кўпайиши, қашшоқликнинг ортиши ва иқтисодиётни беқарорлаштириш каби салбий занжир оқибатларини олиб келди. Олиб борилган тадқиқот натижаларидан келиб чиққан ҳолда ушбу занжирни ўз вақтида узиш бўйича бир қатор таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилди. Бу борада айниқса, кичик бизнес соҳасига хорижий инвестициялар жалб этилиши учун мамлакатимизда анчагина самарали механизмлар яратилган бўлиб, уларда инвестицияларнинг турли шаклларига йўл очиб берилаётганлиги баён этилиб, бу механизмлар инвестициялар турли шакллари оқимини таъминловчи чоралар, ҳаракатлар, қоидалар, тизимлар, тузилмалар йиғиндисидан иборатлиги асосланди (1-расм). 1-расм. Иқтисодиётга пандемия таъсири ва уни бартараф этиш чора-тадбирлари 175 Иқтисодиётни рақамлаштириш шароитида қулай ишбилармонлик муҳитини ривожлантириш йўналишлари Мазкур механизм биринчи навбатда давлат ҳокимияти ишлаб чиқадиган инвестицияларни жалб этиш дастурлари амалга оширилишида намоён бўлади. Айни пайтда иқтисодиётнинг эркинлашуви билан хусусий соҳа институтларининг роли ортиб боради. Шу жиҳатдан мамлакатимизда кичик бизнеснинг хорижий инвестицияларни жалб этиш борасидаги ташаббуслари ҳамда тўғридан-тўғри хусусий хорижий инвестициялар зарурлиги ва аҳамияти ортиб бормоқда. Фикримизча, кичик бизнесга хорижий инвестицияларнинг жалб этилиши механизмларида уч йўналишни ўзаро фарқлаш лозим: 1. Молиялашни таъминловчи механизмлар. 2. Инвестициялар оқимига кўмаклашувчи инфратузилмавий ҳамкор ташкилотлар. 3. Алоҳида ҳудудлар ва тармоқларга инвесторларни жалб этувчи, давлат томонидан амалга ошириладиган рағбатлантирувчи чора- тадбирлар, имтиёзлар ва кафолатлар. Ушбу механизм йўналишлари бўйича изоҳ берадиган бўлсак: 1. Молиялашни таъминловчи механизмлар. Уларга акциялаштириш (кичик бизнес субектлари томонидан қимматли қоғозлар эмитетлик ҳуқуқини бериш, улар ихтиёридаги номоддий активлар қиймати даражасидаги кредит олиш ёки гаровга қўйиш), лойиҳавий молиялаш (кичик бизнес субектларининг инвестицион лойиҳаларининг бир қисмини давлат – хусусий шериклик асосида давлат томонидан тўғридан-тўғри молиялаштириш), венчу