Взгляды на словообразование в истории арабского языкознания

Аннотация

This article describes the views of famous Arab linguists living in the early medieval times on the word and its making. It also describes the distinctive and general aspects of the views expressed. In the Arabic language the meanings of words “kalima”, “lafz”, “qavl” have been analyzed. Keywords and expressions: arabic linguistics, word, sound, masdar, singularity, root, shape. Сўз тил бирлиги сифатида маъно ифодалаш хусусиятига эга бўлиб, сўз- нинг маъноси нарса-ҳодисалар билан узвий алоқадан келиб чиқади. Бу узвий алоқа борлиқнинг инсон онгида акс этиши орқали пайдо бўлади. Ўз товуш- лар тизимига эга бўлган, бирор бир маъно англатувчи турли грамматик маъно ва вазифаларда қўлланадиган энг кичик нутқ бирлиги сўздир1. Сўз ва унинг гапдаги вазифаси ҳақида классик араб тилшунослигида илмий фикрлар билдирилган. Бу борада, айниқса, аллома Сирожиддин абу Яқуб Саккокийнинг қарашлари аҳамиятлидир. Саккокий сўз ҳақида қуйи- даги маълумотни келтиради: ةدﺮﻔﻣ ﻰﻨﻌﻤﻠﻟ ﺔﻋﻮﺿﻮﻤﻟا ﺔﻈﻔﻠﻟا ﻲه ﺔﻤﻠﻜﻟا Яъни, “Сўз – маълум бир маъно устига қўйилган яхлит лафздир”2. Араб тилида ﺔﻤﻠآ нинг уч хил ўқилиши бор: ﺔٌﻤَﻠِآَ деб ўқилиши адабий тилга хос бўлиб, Ҳижоз аҳли ҳам шундай талаффуз қилади. Қуръони 1 Ўзбек тили грамматикаси. 1-т. – Т., 1975. – Б. 18. ,ةﺮهﺎﻘﻟا-.مﻮﻠﻌﻟا حﺎﺘﻔﻣ .ﻞﺑﺎﻗ ﺪﻤﺤﻣ يﺪﻤﺣ ﻖﻴﻘﺤﺕ ﻲآﺎﻜﺴﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺮﻜﺑ ﻲﺑا ﻦﺑ ﻒﺳﻮﻳ بﻮﻘﻌﻳ ﻮﺑا مﺎﻣﻻا 2 12 - ص ﺔﻴﻘﻓﻮﺘﻟا راد 124 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 каримда ҳам ҳудди шу ҳолатда келади. Бу сўз Тамим лаҳжасида: ﺔٌﻤَﻠْآِ ва ﺔٌﻤَﻠْآَ тарзида талаффуз қилинади1. ﺔﻤﻠآ сўзи ﻢٌﻠِآَнинг бирлиги бўлиб, “аниқ бир сўз” маъносини англатади. ﻢٌﻠِآَ нинг ﺔﻤﻠآдан фарқли жиҳатларидан бири, ﻢٌﻠِآَ маъноси (ﺪﻳز مﺎﻗ نا - агар Зайд турса) бирикмасини англатади. ﺔﻤﻠآ сўзи эса, шу учта сўзнинг биттасини ифодалайди. ﻆﻔﻟ сўзи – асл маъноси талаффуз қилинган товуш ёки товушлар йиғидисини ифодалайди. Классик тилшунослар лафзни иккига бўладилар: 1. Маъно англатувчи лафз (عﻮﺿﻮﻣ). 2. Маъно англатмайдиган лафз (ﻞﻤَﻬﻣُ). Юқоридаги таърифда лафзни ҳам умумийликдан хусусийликка чиқариб, ундан кейин ﻰﻨﻌﻤﻠﻟ ﺔﻋﻮﺿﻮﻣ сўзларининг ишлатилиши айнан маъно англа- тувчи лафзга ишора қилиб келади (ﻆﻔﻟ умумий лафз бўлса,ﺔﻈﻔﻟ битта лафз). Демак, сўз – шундай лафзки, уни ташкил қилган ҳарфлар биргаликда маъно англатиб, сўз ҳосил қилади. Маҳмуд Замахшарий “Унмузаж фи наҳв” асарида сўзга, دﺮﻔﻣ ﺔﻤﻠﻜﻟا – “Сўз маъно англатувчи бирликдир”, дея таъриф берган. Олимнинг бу таърифини Муҳаммад ибн Абдуғаний: “Сўз бирикма бўлмаган маъно англатувчи товушлар йиғиндисидан иборат бирликдир” (دﺮﻔﻣ ﻰﻨﻌﻤﻟ عﻮﺿﻮﻣ ﻆﻔﻟ ﺔﻤﻠﻜﻟا)2 деб шарҳлаган. “Унмузаж фи наҳв”нинг кенг баёни ҳисобланувчи “Муфассал фи санъати Иъроб” асарида сўзга аввалгисига нисбатан кенгроқ таъриф берилган: “Сўз маъно англатувчи (ишора, хат, белгилардан бошқа) мураккаб бўл- маган лафздир”(ﻊﺿﻮﻟﺎﺑ دﺮﻔﻣ ﻰﻨﻌﻣ ﻰﻠﻋ ﺔﻟاﺪﻟا ﺔﻈﻔﻠﻟا ﻲه ﺔﻤﻠﻜﻟا) дейилади унда3. Араб тилшуноси Муҳаммад ибн Умар Шалавбин сўзга нисбатан бошқачароқ ёндашган. У сўзни ﺔﻤﻠآ билан эмас,ﺔﻈﻔﻟ сўзи билан ифодалаб, унга қуйидагича таъриф беради نﻮﻜﻳ ﻻا طﺮﺸﺑ ﻰﻨﻌﻣ ﻰﻠﻋ لاﺪﻟا ﻮه ,دﺮﻔﻤﻟا ﻆﻔﻠﻟﺎﻓ ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻚﻟذ ءاﺰﺟأ ﻦﻣ ءﺰﺟ ﻰﻠﻋ لﺪﻳ ﻆﻔﻠﻟا ﻚﻟذ ءاﺰﺟأ ﻦﻣ ءﺰﺟ – “Муфрад лафз маънога далолат қилиб, бу сўзнинг бўлакларидан бири бўлмаслиги шарти билан ўзи ифодалаётган маънонинг бўлакларидан бирини ифодалайди”4. Таъриф мисол билан осонроқ тушунилади. Мана унинг мисоли, ﺖﻴﺑ деган сўз мураккаб эмас, муфрад лафз. Муфрад бир сўзни ифодалаб, унинг қисмлари шу сўзни тўлиғича ифодаламайди. ﻦ ﺑا حﺮﺷ .ﺪﻴﺠﻤﻟا ﺪﺒﻋ ﻦﻳﺪﻟا ﻲﻴﺤﻣ ﺪﻤﺤﻣ ﻒﻴﻟﺄﺕ يﺮﺼﻤﻟا ﻲﻧاﺪﻤﻬﻟا ﻲﻠﻴﻘﻌﻟا ﻞﻴﻘﻋ ﻦﺑ ﷲا ﺪﺒﻋ ﻦﻳﺪﻟا ءﺎﻬﺑ 14- ص ﺔﻳﺮﺼﻌﻟا ﺔﺒﺘﻜﻤﻟا ,توﺮﻴﺑ-.ﻞﻴﻘﻋ 1 ﺔ ﺒﺘﻜﻣ ,ةﺮهﺎﻘﻟا-.ﻮﺤﻨﻟا ﻲﻓ جزﻮﻤﻧﻻا حﺮﺷ .ﻰﻨﻐﻟا ﺪﺒﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻦﻳﺪﻟا لﺎﻤﺟ ﻖﻴﻘﺤﺕ يﺮﺸﺨﻣﺰﻟا ﺔﻣﻼﻌﻟا 4– ص – 1990 .بادﻻا2 .ص-5 قارﻮﻟﺎﻌﻗﻮﻣ .باﺮﻋﻻاﺔﻌﻨﺼﻴﻔﻠﺼﻔﻤﻟا .يﺮﺸﺨﻣﺰﻟاﺔﻣﻼﻌﻟا 3 -.لوﻻا ءﺰﺠﻟاﺮﻴﺒﻜﻟا ﺔﻴﻟوﺰﺠﻟا ﺔﻣﺪﻘﻤﻟا ﻲﺒﻴﺘﻌﻟا لاﺰﻧ ﻦﺑ ﻮﻬﺳ ﻦﺑ ﻲآﺮﺕ ﻖﻴﻘﺤﺕ ﻦﻴﺑﻮﻠﺸﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺮﻤﻋ 197-ص-1994.ﺔﻟﺎﺳﺮﻟا ﺔﺴﺳﺆﻣ ,توﺮﻴﺑ 4 125 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 Шалавбин сўзнинг бирикмага айланиш ҳолатини ҳам яхши берган. Унинг ёзишича: .ﺎﺒآﺮﻣ نﺎآ ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻚﻟذ ﻦﻣ ءﺰﺟ ﻰﻠﻋ لﺪﻳ ﻪﻨﻣ ءﺰﺟ نﺎآ و ﻰﻨﻌﻣ ﻰﻠﻋ ﻻاد ﻆﻔﻠﻟا نﺎآ نﺎﻓ Яъни, “Агар лафз маънони ифодалаб, бу маънонинг бир бўлагини ифодалаб келса, бу бирикма ҳисобланади”1. Юқоридаги гапда ﺖﻴﺑ ва ﺐﺣﺎﺹ (уй ва соҳиб) алоҳида мураккаб бўлмаган сўзлардир. Агар “соҳиб” сўзи “уйнинг соҳиби” маъносини ифодалаганда эди, бу бирикма ҳолатида бўларди ﺖﻴﺑ ﺐﺣﺎﺹ. Сўз товушлардан ташкил топади ва бу товушлар албатта маънони англатиб келади. Товушнинг ёлғиз ўзи сўзни ташкил қилмайди. Сўзнинг маъноси шу товуш билан ифодаланган мундарижадир. Сўз маъно ва товушнинг – ички (семантик) ва ташқи (формал) томонларининг ажралмас бирлигидан иборат, шу билан бирга, сўз маълум грамматик хусусиятларга ҳам эга2. XIV аср араб тилшуноси Абу Муҳаммад ибн Ҳишом Ансорий сўзга қуйидагича таъриф беради: “Сўз маъно англатувчи қавлдир” (دٌﺮَ ﻔْﻣُ لٌ ﻮْ ﻗَ ﺔُﻤَﻠِﻜَﻟْا)3. Бу олим сўзга анчайин аниқ ва қисқа таъриф берган. Маълумки, ﺔﻤﻠآ сўзи араб тилида гапга нисбатан ҳам ишлатилади. Жумладан, Мўминлар сурасининг 99–100-оят