Идеи географического детерминизма во взглядах Ибн Халдуна

Аннотация

This article analyzes the ideas of geographical determinism in the socio- philosophical views of the famous thinker of Arab-Muslim social thought Abu Zayed Abdurahman bin Khaldun. Keywords and expressions: "Mukaddima", geographical determinism, society, geo- politics, geostrategic interests, the first climate, the second climate, the third climate, the sixth and seventh climates. Ижтимоий фалсафа оқимлари орасида географик детерминизм оқими алоҳида ўринга эга. Мазкур оқим кейинчалик дунёнинг сиёсий, мафкуравий ва иқтисодий жабҳаларида кенг таъсирга эга бўлган геосиёсат ва геостратегик ман- фаатлар каби трендларнинг ривожланишига асос бўлди. XIV асрнинг машҳур мутафаккири Абу Зайд Абдураҳмон ибн Халдуннинг ижтимоий-фалсафий қа- рашларида географик детерминизмга асосланган фикрлар илгари сурилган. Абу Зайд Абдураҳмон ибн Халдуннинг ижтимоий-фалсафий қарашлари мутафаккирнинг “Муқаддима” асарида ифодаланган. Ибн Халдун мазкур асарининг таркиби ҳақида шундай ёзган: “Ушбу китобимнинг муқаддимаси олти қисмдан иборат”1. Асарнинг биринчи қисмида мутафаккир инсоннинг жамият ва табиатдаги ўрни ҳамда мақоми ҳақидаги фикрларини қуйидагича баён қилган: “Файла- суфлар гапи билан айтганда “Инсон табиатан ижтимоий мавжудотдир”, у 1 Ибн Халдун. Ал-Муқаддима. – Ал-Қоҳира: Дор ал-китаб Ал-Мисрий ва ал-Лубнаний, 1999. – Б. 17. 108 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 бошқалар билан биргалашиб яшаши керак. Бундай бирлашмани ифодалаш учун улар “шаҳар” сўзидан фойдаланадилар. Ижтимоий, жамоавий ҳаётнинг маъноси ҳам шудир ва буни қуйида шарҳлаймиз: Аллоҳ инсонни шундай яратдики, у озиқ-овқат билангина ҳаёт кечира олади. У бандасига ҳаёт кечириши учун озиқ-овқат топишга тафаккур ва лаёқат инъом қилди. Лекин бир инсон ўзи учун керакли бўлган озуқани ёлғиз ҳолда топишга имкон топа олмайди. Масалан, бир кунлик буғдойни истеъмол қилиш учун, буғдойни ун қилиб тортиш керак, хамир қилиш керак ва ниҳоят пишириш керак. Инсон юқоридаги уч ҳаракатни амалга ошириш учун турли иш қуролларини ишлатади. Иш қуроллари эса темирчи, дурадгор, кулол каби турли ҳунар- мандлар томонидан ясалади. Агар инсон буғдойни ҳеч қанақа ишлов бермасдан ғалла сифатида истеъмол қилса ҳам, донни олиш учун турли ҳаракатларни бажаришга мажбур бўлади, донни экиш, ўриб олиш, янчиш керак бўлади. Бу ишларни ҳам амалга ошириш учун турли ҳунарлар маҳ- сули бўлган меҳнат қуролларидан фойдаланилади. Бу ишларни бир киши бажариши мумкин эмас, озуқани тайёрлаш, уни истеъмолга етказиш учун кўп кишиларнинг меҳнати зарурдир. Инсонлар ўртасидаги ўзаро ёрдам улар- нинг эҳтиёжларини қондиришга етарлича куч беради. Ҳар бир инсон ўз ҳаётини ҳимоя қилишда бошқа кишиларнинг ёрдамига эҳтиёж сезади. Аллоҳ борлиқни яратганда, ҳайвонларни жисмонан кучли қилиб яратган, бандаларини эса уларга қараганда кучсиз қилиб яратган. Масалан, от, арслон, ҳўкиз, фил инсондан жисмоний жиҳатдан бир неча баробар кучлидир. Ҳайвонлар ўртасидаги яшаш учун кураш табиийдир. Аллоҳ ҳар бир ҳайвонга бошқасини овлаш ёки бошқасидан ҳимояланиш учун алоҳида қурол берган, яъни танасининг бирор аъзосини кучли қилиб яратган. Аллоҳ инсонга куч ўрнига тафаккур ва қўл инъом этган. Инсон тафаккур ва қўл воситасида ҳунар билан шуғулланади. Ҳунар эса ҳайвон тана аъзоларини ўрнини босувчи қуролларни инсонга берган. Найза шох ўрнини, қилич – ўткир тирноқ, қалқон эса қалин тери ўрнини босган. Лекин инсон ёлғиз ҳолда йиртқич ҳайвонга қаршилик кўрсата олмаган, ўзини ҳимоя қила олмаган. Қуролларни тайёрлаш учун бир инсоннинг кучи етарли эмас. Ҳимоя қуролларини тайёрлаш учун кўп ҳунарлар ва бошқа меҳнат қуроллари зарурдир. Инсонга ҳамма соҳада бошқа инсонларнинг ёрдами зарур, агар ўзаро ёрдам бўлмас экан, инсон ўзини озуқа билан таъминлай олмайди. Инсон қуролсиз ўзини ҳимоя қила олмайди. Уни ҳайвонлар маҳв этишади ва инсон зоти заволга юз тутади. Агар ўзаро ёрдам, ҳамжиҳатлик бўлса, инсон озуқа билан ҳам таъминланади, ҳимоя учун қуролга ҳам эга бўлади. Шундагина Аллоҳнинг инсон зотининг мавжуд бўлиши ва давом этиши ҳақидаги иродаси бажарилади”1. Шундай қилиб, инсон зоти учун бирлашиш зарур экан. Ибн Халдун инсон ҳаёти учун жамоа бўлиб яшашнинг зарурлигини таъкидлаб ўтган. Шунингдек, мутафаккир жамият шаклланишида меҳнат тақсимотининг аҳамиятига ҳам эътибор бериб ўтган. 1 Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока: Ибн Халдун «Введения». – М., 1965. – С. 321. 109 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 Мўътадил иқлимда яшовчилар меҳнат қуролларидан фойдаланган ҳолда уйларини тош пойдеворда қуришади ва безак беришади. Улар олтин, кумуш, темир, мис, қўрғошин, қалайдан фойдаланишади. Маҳсулот айирбошлашда кумуш ва олтиндан фойдаланишади ва ҳаётларида қатъий ўлчов бирлик- ларини ўрнатишган. Мағриб, Сурия, Жанубий ва Шимолий Ироқ, Синд ва Хитой аҳолиси шу тарзда яшайдилар. Шунингдек, Андалусия, франклар, галисийлар ва уларга қўшни халқлар ҳам мўътадил иқлимда истиқомат қилишади. Энг мўътадил минтақалар сирасига Сурия ва Ироқ киради, улар марказда жойлашган. Номўътадил иқлимла