Международно-политические проблемы энергетической безопасности

Аннотация

This paper highlights current issues related to the energy situation and energy security, specificity of the problem of energy security at the present stage and its impact on international relations, the political, legal and institutional framework for ensuring energy security, as well as issues of energy diplomacy of states, issues of energy diversification, the current problems facing energy security today. In addition, analytical forecasts were made about the energy situation in the international arena over the next decades. Keywords and expressions: energy security, energy crisis, energy strategy, national interest, energy diplomacy, diversification of energy resources, energy cooperation. ХХI асрнинг бошида бутун дунё глобаллашув жараёни, ривожланган ва ри- вожланаётган мамлакатларда хом ашё истеъмолининг ортиши, ушбу ресурс- ларнинг сайёрада нотенг тақсимланганлиги, айрим ҳудудларда иқтисодиёт ва аҳолининг жадал ўсиши билан боғлиқ бўлган энергетик муаммоларга дуч кел- ди. Ҳозирги кунда жаҳонда ёқилғи-энергетика ресурсларига бўлган эҳтиёж катта бўлиб, бу кўрсаткич тобора ўсиб бормоқда. “Глобал энергия” мукофоти- ни тақдирлаш бўйича Халқаро қўмитанинг раиси, Нобель мукофоти лауреати, академик Жорес Алферов таъкидлаганидек, “...бугунги кунда инсоният учун 84 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 энергетикадан кўра долзарб муаммо йўқ. Бизнинг цивилизацияни сақлаб қолиш бу муаммонинг ҳал этилишига боғлиқ”1. Бугунги кунда энергия омили барқарор ривожланишнинг энг қийин ечимларидан биридир. Биринчидан, энергия жамият ҳаётининг барча соҳа- ларига кириб борди ва ҳар қандай давлатнинг барқарор ижтимоий-иқтисо- дий ривожланиши учун зарур шартлардан бирига айланди. Замонавий дунё- да энергетика ресурсларининг мавжудлиги ва уларга эгалик, улардан сама- рали фойдаланиш ва узлуксиз таъминот жаҳон тараққиёти, қашшоқликни камайтириш, фаровонликни ошириш, аҳолининг маданий ва маънавий ривожланишида асосий омил бўлиб қолмоқда. Барқарор энергия таъминоти – халқаро тинчлик ва хавфсизликнинг муҳим элементи сифатида кўрилмоқ- да. Иккинчидан, хом-ашёнинг жадал суръатларда ишлаб чиқарилиши атроф- муҳитга салбий таъсир кўрсатмай қолмайди. Бу, ўз навбатида, экологик муаммоларни вужудга келтиради. Замонавий энергетика тизими асосан қазиб олинадиган ёқилғиларни ишлатишга асосланган, бу жаҳон энергия истеъмоли тузилмасида деярли 90%ни ташкил этади. Асосий энергия ресурслари нефть, газ, кўмир, маъданлар ва бошқа фойдали қазилмаларнинг мавжуд бўлган захираларининг тугаб бориши энергетика муносабатларини глобал миқёсда кескинлаштиради. Углеводород ёқилғиларини қазиб олиш, ташиш ва уларнинг истеъмоли борасидаги алоқалар ривожининг сўнгги тенденциялари замонавий муаммолар ва халқаро ҳамжамият олдида турган долзарб масалалар ечимини тўлиқ таъминламайди. Назорат қилинмайдиган ишлаб чиқариш ва хомашё истеъмоли глобал хусусиятга айланди. Бу сайёрамизнинг ресурс салоҳиятига босимни ошириб, инсониятнинг барқарор ривожланишига таҳдид солади. Дунё хом-ашё захираларининг тугашига тайёргарлик кўрмоғи керак. Нефть бир неча ўн йиллар ичида, газ 70 йил ичида тугаши борасидаги башоратлар жўяли асосларга эга эканлигини унутмаслик лозим. Сайёрамизда кўмир нис- батан кўпроқ бўлиб, 300 йилгача етиши тахмин қилинади. Аммо унинг жадал истеъмоли атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва аҳоли саломатлиги билан боғлиқ жиддий экологик муаммоларни юзага келтиради. Мисол учун, бугунги кунда Хитой энергия эҳтиёжлари учун йилига 1,5 млрд. тонна кўмир ишлатиб дунёда кўмирдан энг кўп фойдаланадиган давлат бўлиб қолмоқда. АҚШ йилига 350 млн., Россия эса 80 млн. тонна кўмир истеъмол қилади2. Келгуси ўн йиллик давомида қайта тикланадиган ва муқобил энергия манбаларига бўлган талабнинг ортиши билан бирга ёнилғи-энергия хом ашёси доминант роль ўйнайди. Анъанавий энергия хом ашёлари, айниқса, углеводородлар дунёда тенгсиз тақсимланганлиги боис аксарият ривожлан- 1 Дефицита энергоресурсов нет: есть дефицит здравого смысла. Проблемы современной энергетики //Мировая энергетическая политика. 2003, № 5. – С. 36–40. 2 Шафраник Ю. Беседа о ценах на нефть, иранском контракте и трубопроводе через Украину//«Международная жизнь», июнь, 2018. – С. 69. 85 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 ган мамлакатлар – асосий истеъмолчиларнинг ташқи қарамлиги ортиб бора- ди. Ҳар қандай давлатнинг мавжудлиги ва ривожланиши учун аҳамиятга эга бўлган энергетика ресурслари маълум географик ҳудудларда, асосан, муайян давлатлар гуруҳлари ҳудудида жойлашган. Халқаро муносабатларнинг ри- вожланиши билан давлатлар ўртасида табиий бойликнинг тенг тақсимлан- маганлиги қатъий иқтисодий ёки техник доиралар билан чекланмади, балки аста-секин халқаро муносабатларнинг муҳим элементига айланди. Ишончли ва барқарор энергия таъминоти зарурати халқаро ҳамжамият олдига энергия хавфсизлигини таъминлаш муаммоларини энг муҳим масала сифатида қўйди. Энергия хавфсизлиги муаммоси ўтган асрнинг 70-йиллари ўрталарида пайдо бўлган бўлса-да, жаҳон ҳамжамияти XXI асрнинг бошла- рига қада