Философия внешней политики Китая: новые аспекты гармоничного и устойчивого развития

Аннотация

This article analyzes the views of foreign experts, as well as Chinese leaders and scholars on the formation of a new order for the harmonious and sustainable development of the world in Chinese foreign policy philosophy and practice. Keywords and expressions: Foreign policy, scientific approach, five principles of peaceful coexistence, "Xe" (harmony), fundamental values, civilizations, perfect man, fatalistic views, Kun zi, revanshism. Ҳозирги дунёда туб ўзгаришлар юз бериб, жаҳонда қутблашув ва глобаллашув чуқурлашмоқда, маданиятлар ранг-баранглиги ва жамиятнинг ахборотлашуви давом этмоқда. Инсоният фан-техника соҳасида улкан ютуқ- ларни қўлга киритиб, ақл бовар қилмас янгиликлар яратилмоқда. Айни вақтда дунёда нотинчлик, беқарорлик ва мавҳумлик кучаймоқда, гегемонизм, зўравонлик яна бош кўтармоқда. Жойларда низолар ва жанжал- лар кўпаймоқда. Озиқ-овқат ва энергоресурслар етишмовчилиги юзага келиб, тармоқлар хавфсизлиги кескинлашмоқда. Тарихдан маълумки, қурол-яроғларини кўз-кўз қилиб, бўрилар қонуни билан яшашлик ҳеч қачон тинчликка олиб бормайди. “Хитой тинчлик байроғини баланд кўтариб, дунёда фаровон ҳаёт учун курашади ва барча мамлакатларнинг биргаликдаги тараққиётига кўмаклашади. Тинч яшашнинг бешта принципи асосида барча мамлакатлар билан дўстлик ва ҳамкорликни кучайтиради. Ўзаро ҳурмат, тенглик ва адолат, ҳамкорлик ва умумий ютуққа асосланган халқаро муносабатларнинг янги тури шаклланишини қўллаб қувватлайди” дейилади Хитой раҳбарининг XIX умумхитой съездида қилган ҳисобот маърузасида1. Буюк неъмат ва қадриятлар ҳукмрон бўлган тинчлик 1 Доклад Си Цзиньпина на XIXм Всекитайском съезде КПК. Пояснения к докладу. Контимост, спец-выпуск 2018. – С. 56. 75 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 ва фаровонлик, планетар гармонияга эришишнинг турлича йўллари мавжуд- лиги яқин келажакда дунёнинг ижтимоий қиёфаси яхши томонга ўзгаришига умид ва ишонч уйғотади. Эскирган ижтимоий тартиблар ҳар қанча қаршилик қилмасин, ҳар бир жамият ўз руҳий кучи ҳамда ички имкониятларидан келиб чиқиб, жаҳонда юзага келган вазиятга мослашган ҳолда мамлакат ташқари ва ичкарисида соғлом сиёсат юрита олади. Жумладан, Хитой танлаган ривожланиш йўли ва амалиёти тажрибасидан келиб чиқиб хулоса қилиш мумкинки, ҳозирги дунёда энг йирик сиёсий кучлардан бири бўлган ушбу мамлакат биринчилар қаторида Ер куррасидаги барча халқларнинг ҳамкорлик ва ривожига асосланган уйғунлашган жамият қуриш йўлидаги ижобий омилларни ва юзага келган мураккабликларни ўз вақтида тўғри баҳолай олди. Бугунги кунда ХХРда ташкил этилган беш юздан ортиқ илмий тадқиқот марказ- ларининг ўрни муҳим ҳисобланиб, улар мамлакат ички ва ташқи сиёсати- нинг турли сохаларни ўрганишга қаратилган. Ўзбек хитойшуносларидан Б. Турсуновнинг фикрига кўра, Хитойнинг барча соҳалардаги динамик тарақ- қиётнинг асосий омилларидан бири ижтимоий-иқтисодий муаммоларни ҳал қилишдаги “илмий ёндашувлар”дир1. Ҳукумат ва партия ҳужжатларда, қолаверса, зиёлилар ўртасидаги фикр алмашувларда инсон ҳаётининг маъноси, бурчи ва масъулиятлари, оламнинг бир бутун ягоналиги ва турли қарама-қарши қарашларга бўлинмаслиги зарурлиги каби ғоялар етакчилик қилмоқда. Бинобарин, авваллари ҳам мутаффакирлар Ер юзи фақат ҳозирги авлод- ники бўлиб қолмай, уни келгуси авлодларга ҳам, гуманистик фалсафа, ҳам- корлик ва тинч-тотувлик асосида яхлитлигича етказиш ҳақида ўйлар эдилар. Шу ўринда қадимги Хитой мутафаккири Ши Бо томонидан сал кам уч минг йил олдин, эр ав. VIII асрда 和 – “Хэ” (уйғунлик) ҳақида гапириб, 夫和實生物 (уйғунлик нарсаларни яратади) деган фикрлари бугунга келиб, янада муҳим аҳамият касб этмоқда. Фақат шу йўл билан бутун инсоният тақдири турли хил халқларнинг ҳам- корликда, тинч-тотув яшашига боғлиқ эканлигини англаб етиш мумкинлиги шубҳасиз. Хитой раҳбарияти ва халқи барча халқлар билан, ривожланган етакчи давлатлар ва ривожланаётган мамлакатлар билан дўстона алоқала- рини мустаҳкамлаш, айрим низоларни оқилона, тинч йўл билан ҳал этиш зарурлигини яхши тушунади. Шу боис, барча расмий ҳужжатларда катта ва кичик қўшни давлатлар билан алоқаларни мустаҳкамлаш Хитойнинг ривож- ланиши эса тенгҳуқуқли шерикларга ҳам фойдали бўлишига эришиш зарур- лиги таъкидланмоқда. Тинчлик, ривожланиш, ҳамкорлик, тенгҳуқуқлилик, ўзаро ишонч, толерантлик, суверенитет, бир-биридан ўрганиш, чуқур ҳам- 1 Политика реформ и открытости КНР: научное знание как ключевой фактор развития. “Ўзбекистон-Хитой: тарихий-маданий, илмий ва иқтисодий алоқалар ривожи” мазусидаги халқаро илмий-амалий конференция материаллари. 17 ноябрь 2018 йил, Тошкент. – Б. 458–459. 76 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 дардлик, умумий масъулият, мустақиллик, хавфсизлик, барқарорлик каби олий, фундаментал қадриятлар ҳозирги Хитой маданиятининг тамал тош- лари сифатида, гегемонизм фалсафаси ва мафкурасини, зўравонлик билан куч ишлатиш сиёсатини, ҳудудий экспансияни, бир-бирига азалий душман- ликни эслаб, кек сақлашни назарий ва амалий жиҳатдан рад этади. Ҳозирги гоҳ тинч гоҳ нотинч даврда Хитой ўз халқи, ўз миллат