Историческая география Ферганской долины в «Бабурнома» Захириддина Мухаммада Бабура

Аннотация

This article deals with the analysis of information referring to historical geography as well as the toponymy, characterization of locality, climate, hydrography, cities and habitant places in Fergana on the composition “Bаburnoma” by Z. M. Bobur. Keywords and expressions: toponymy, ethnonyme, kent, climate, hydrography, prosperous places, region, yigoch (measuring of distances), Sayxun river, Andijan rud (irrigation ditch). Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” асари Ўрта Осиё, Афғо- нистон, Ҳиндистон ва Эрон халқлари тарихи, географияси, этнографияси бўйича қимматли маълумотларга эга ўзбек классик адабиётининг дурдона- ларидандир. Асарда Ўрта Осиёдаги топонимлар, этнонимларга оид маълу- мотлар тарихий воқеаларнинг қайси жойга, қайси этносга тегишли экан- лигини аниқлашга ёрдам беради. Бобур ёшлигидан саёҳатга чиқишни, яёв юриб сайр қилишни, овга чиқишни яхши кўрган. Булар ҳақида “Бобурнома”да шундай маълумотлар учрайди. “Даҳкат – Ўратепанинг кўҳпоя кентларидиндур, улуғ тоғнинг туби- да тушибтур... Даҳкатда эканда Даҳкатнинг гирд ва навоҳисидаги тоғларни ҳамиша яёқ юриб, сайр қилур эдим. Аксари яланг оёқ юрур эдим. Яланг оёқ кўп юргандин оёқларим андоқ бўлуб эдиким, тоғ ва тош тафовут қилмас эди”1. Кейинчалик у Фарғонадан Бухорогача, Тошкентдан Ҳисор ва Ҳирот- гача бўлган барча шаҳар ва қишлоқларда бўлган, чўлу даштларни, тоғу тошларни айланиб чиққан, дарё ва шўх сойларни кечган. Саёҳатлари давомида шаҳар, қишлоқ, қасабаларнинг номлари, унинг табиати, иқлими, сувлари, тоғлари, кенгликлари, йўллари, аҳолиси, ҳайвонот 1 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Т.: Юлдузча, 1989. – Б. 87. 40 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 дунёси билан яқиндан танишган. Шунинг учун “Бобурнома”да кўрган жой- ларининг географик қиёфасини батафсил таърифлай билган. “Бобурнома”да Ўрта Осиёнинг жуда бой тарихий-топонимик жой номлари ва географик атамалар тўғрисида маълумотлар мавжуд. Хусусан, Фарғона вилоятининг географик ўрни таснифига бағишланган ўринда “Фарғона вилояти бешинчи иқлимдиндур. Маъмуранинг канорасида воқеъ бўлубтур. Шарқи Кошғар, ғарби Самарқанд, жунуби Бадахшоннинг сарҳади тоғлар, шимолида агарчи бурун шаҳрлар бор экандур, мисли: Олмолиқ ва Олмоту ва Янги ким, кутубларда Тарозкент битирлар, мўғул ва ўзбек жиҳатдин бу тарихда бузулубтур, асло маъмура қолмабдур. Мухтасар вилояттур, ошлиқ ва меваси фаровон”, деб таъриф берган1. Демак, юқорида Фарғона вилояти бешинчи иқлимда жойлашганлиги эътироф қилинди. “Иқлим” сўзи аслида юнонча “клима” сўзидан олинган бўлиб, “ер юзасининг қуёш нурларига нисбатан қиялиги” деган маънони англатади. Шундай қия жойлашганлиги сабабли ер юзининг турли жойлари турлича исийди, натижада табиати ҳар хил бўлади2. Шарқ мамлакатларида дунёнинг етти қисмга, яъни иқлимга бўлиниши манба- ларда тилга олинади. Дунёнинг етти иқлими ғарбдан шарққа қараб, горизонтал равишда паралеллар бўйлаб чўзилган турли географик зоналардан иборат. Бе- шинчи иқлимга эса Шимолий Испания, Шимолий Рум, Армания, Дарбанд, Кас- пий денгизи, Хоразм, Бухоро, Суғд, Шош, Фарғона, Исфижоб ва Кошғар кир- ган. “Бобурнома”да “маъмура” сўзи ишлатилади. Аслида “етти иқлим” ичидаги одамлар яшайдиган обод жойлар “маъмура” деб аталган. Зеро, Фарғона одамлар яшашлари учун ҳар томонлама жуда қулай ва сероб жой бўлган. “Бобурнома”да Фарғонанинг қасабалари, унинг табиати, боғлари, мева- лари, полизлари, токзорлари, дарёлари тўғрисида қуйидаги маълумотлар бе- рилган: “Етти пора қасабаси бор; беши Сайҳун суйининг жануб тарафида, икки шимоли жонибида, Жанубий тарафидаги қасабалар бир Андижондур- ким, васатта воқе бўлубтур, Фарғона вилоятининг пойтахтидур. Ошлиғи во- фир, меваси фаровон, қовун ва узуми яхши бўлур... Андижоннинг ношпо- тисидан яхшироқ ношпоти бўлмас. Мовароуннаҳрда Самарқанд ва Кеш қўрғонидин сўнгра мундин улуғроқ қўрғон йўқтур”3. Бобурнинг география қонуниятлари тўғрисида ёзар экан, Ҳ. Ҳасанов Бобур географиясининг баъзи хусусиятларини қуйидагича келтириб ўтади. Бобур ҳар бир территорияни маълум бир тартибда тасвирлаган. Аввало, жойнинг географик ўрнини кўрсатган, сўнгра иқлими ва қишлоқ хўжалиги, ўсимликлари, қазилма бойликлари, ҳайвоноти ва аҳолисини таърифлаган. Кейин туманларига таъриф берган, энг охирида қисқача якун ясаган. Бу чизма жойларнинг хусусиятига қараб баъзан ўзгарган. Лекин ҳар гал ўзига хос шу хусусиятлар уқтириб ўтилган4. 1 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Т.: Юлдузча, 1989. – Б. 5. 2 Ҳасанов Ҳ. Сайёҳ олимлар. – Т.: Ўзбекистон, 1981. – Б. 84. 3 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Т.: Юлдузча, 1989. – Б. 5–6. 4 Ҳасанов Ҳ. Сайёҳ олимлар. – Б. 195. 41 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 “Бобурнома”да Фарғона водийсининг қасабаларидаги оралиқ масофала- ри, об-ҳавоси, сувлари, тоғлари, қазилма бойликларига алоҳида эътибор қилинган. Масалан, Ўш қасабаси тўғрисида “Андижоннинг шарқи жанубий тарафидур, шарққа мойил, Андижондин тўрт йиғоч йўлдур. Ҳавоси хўб ва оқар суйи фаровондур. Баҳори бисёр яхши бўлур. Ўшнинг фазилатида хейли аҳодис ворид бўлубтур