Структурно-семантический анализ императивных копулятивных союзов в персидском языке

Аннотация

This article is dedicated to identify models of copulative compounds and structural-semantic analysis of copulatives in Persian. Also, in this article are considered the most effective models of imperative сopulative compounds, the structure of forma- tions, their meanings in bilingual and explanatory dictionaries. Keywords and expressions: imperative form, сopulative compounds, interfix, simple verb, structural-semantic analysis. Копулятив қўшма сўзлар лексикализация усули орқали ясалувчи қўшма сўзлар ҳисобланади. Копулятив гуруҳдаги қўшма сўзларнинг компонент- лари семантик жиҳатдан тенг муносабатга эга бўлади. Бинар императив конструкцияга эга копулятив қўшма сўзлар (КҚС) тур- ли феъл (баъзида бир хил феъл) императив шаклларининг интерфикс орқали ёки интерфикссиз бирикишидан ҳосил бўлади. Бу турдаги КҚС, одатда, ҳаракат-ҳолат оти ёки аслий сифат вазифасида келиши мумкин:پﺎﭽﺑ پﺎﭽﺑ bečāpbečāp “ўғрилик”, شﺎﭙﺑوﺰﻳﺮﺑ berizobepāš “исрофгарчилик”, “пулни сову- риш”, “бетартиб ҳаёт тарзи”, ﺰﻳﺮﻣ و راد ﺞﮐ kajdāromariz “қийинчиликларга чап бериш”, ﻮﮕﻣﻮﮕﺑ begumagu “гап-сўз”, “миш-миш”, “фисқи-фасод”, وﺮﺑ ﺎﻴﺑ biyāborou “юриш”, “зиёрат қилиш”, بﻮﮑﺑو نﺰﺑ bezanobekub “ўйин-кулги”, ﺮﻴﻤﻧورﻮﺨﺑ boxoronamir “жуда оз”, “арзимаган”1. Бу каби бирликларнинг носинтактиклиги шубҳасиз: улар асл императив шакллар, уларнинг ўзига хос урғу тизими билан қиёсланади. М. Шокий бун- 1 Пейсиков Л. С. Очерки по словообразованию персидского языка. – М.: Изд-во МГУ, 1973. – С. 161. 20 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 дай императив бирликларни боғловчили конструкцияга эгалиги ва идиома- тик белгилари туфайли фразеология таркибига киритади. Аммо уларнинг ко- пулятив қўшма сўзлар таркибига киритиш мумкин бўлган муҳим белгила- рига эътибор қаратмайди. Биринчидан, улар маълум бир қолип (модель) асосида ясалади. Исмий фразеологик бирликлар эса қолип асосида ясалмай- ди, улар тайёр ҳолда мавжуд бўлади (нутқ жараёнида яратилмай, нутққа тайёр ҳолда киритилади). Иккинчидан, фразеологик бирликлардан фарқли равишда КҚС бошқа қўшма сўзлар каби ўзига хос урғу тизимига эга (қиёсланг: bezànobekűb “ўйин-кулги” ва tàndorőst “соғлом”). Учинчидан, таҳлилга тортилаётган бирликлар яхлит ва бир бутун. Тўртинчидан, доимий равишда و – o- шаклида келувчи интерфикс و va “ва” боғловчисига ўзгар- майди, кўпинча тушиб қолиши мумкин. Мақолада кўтарилган мавзунинг мақсади форс тилида императив шакл- даги копулятив қўшма сўзларнинг моделларини аниқлаш, структур-семан- тик таҳлилини амалга оширишдан иборат. Муҳаммад Али Жамолзоданинг “دﻮﺒﻧ ﯽﮑﻳ و دﻮﺑ ﯽﮑﻳ” (Теҳрон, 1320), Жа- лол Олe Аҳмаднинг “ﻢﻠﻘﻟا و نﻮﻧ”, “نﺎﺘﺳاد ﺞﻨپ”, “ﺎهوﺪﻨﮐ ﺖﺷﺬﮔﺮﺳ”, “ﯼدﺎﻳز نز”, “ﯼرﻮﮔ ﺮﺑ ﯽﮕﻨﺳ” (Теҳрон, 1360), Содиқ Ҳидоятнинг “ﺎﻗﺁ ﯽﺟﺎﺣ”, “ﻢﻧﺎﺥ ﻪﻳﻮﻠﻋ” (Теҳрон, 1333), Жамол Мирсодиқийнинг “ﺪﻨهﺪﻴﻣ ﻞﺼﻓ ﺮﻴﻴﻐﺕ زا ﺮﺒﺥ ﺎهدﺎﺑ”, “ ﻪﺸپ ﺎه”, “ﺎه ﻪﺘﺴﮑﺷ ﻦﻳا” (Теҳрон, 1350), Ираж Пезешкзоднинг “نﻮﺌﻠپﺎﻧ نﺎﺟ ﯽﻳاد”, “نﻮﻤﺴﻳر نﻮﻤﺳﺁ” (Теҳрон, 1356), Аббос Паҳлавоннинг “مﺎﺑﺎﺑ ﯽﺳوﺮﻋ ﺐﺷ”, “ﺎهﺪﻣﺎﺸﻴپ” (Теҳрон, 1354), Жаъфар Шаҳрийнинг “ﻩرﺎﺑ ود ﯽﺟﺎﺣ”, “ﻢﻳﺪﻗ ناﺮﻬﺕ” (Теҳрон, 1357) каби асарлари тадқиқот ишимизга манба сифатида хизмат қилди. Манбалардан тўпланган мисоллар ﯽﻔﺠﻧ ﻦﺴﺤﻟا ﻮﺑاнинг “ ﯽﺳرﺎﻓ ﮓﻨهﺮﻓ ﻪﻧﺎﻴﻣﺎﻋ” изоҳли луғати1даги маънолар асосида таҳлилга тортилди. Форс тилида копулятив қўшма сўз ясалиши масалалари Л. С. Пейсиков- нинг “Очерки по словообразованию персидского языка”, Т. А. Чавчавадзе- нинг “Именное словосложение в новоперсидском языке” (Тбилиси, 1981), Ю. А. Рубинчикнинг “Грамматика современного персидского литературного языка” (М., 2001) каби қатор асарларида ўрганилганлиги маълум. Л. С. Пей- сиков ўзининг “Очерки по словообразованию персидского языка” номли асарида КҚСнинг 15 банддан иборат турини келтиради2. Форс тилида императив шаклдаги КҚСнинг структур-семантик таҳлилига бағишланган ушбу мақоламизда манбалардан тўпланган мисоллар императив шаклдаги КҚСнинг қуйидаги моделлари сермаҳсул эканлигини кўсатди: 1. Таркибий қисмлари бир феълнинг императив шаклидан иборат КҚС: نﺪﻴپﺎچ čāpidan “ўғирламоқ” феъли. Императив шакли – پﺎﭽﺑ bečāp “ўғирла”; پﺎﭽﺑ پﺎﭽﺑ bečāpbečāp императив шаклдаги КҚС сифатида “ўғри- ١٣٧٨ .ﺮﻓﻮﻠﻴﻧ ،ناﺮﻬﺕ .ﻪﻧﺎﻴﻣﺎﻋ ﯽﺳرﺎﻓ ﮓﻨهﺮﻓ .ﯽﻔﺠﻧ ﻦﺴﺤﻟا ﻮﺑا 1 2 Пейсиков Л. С. Очерки по словообразованию персидского языка. – М.: Изд-во МГУ, 1973. – С. 159–168. 21 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 лик”, “босқинчилик”, “талончилик”, “йўлтўсарлик”, “қўққисдан бостириб кириш”, “ҳужум” каби маъноларни англатади: شﻮﺥ ﺖﺴﻴﻧ ﯼﺮﺒﺥ پﺎﭽﺑ پﺎﭽﺑ ... و ﯽﺸﮑﻣدﺁ زا ﺪﻧﺪﻳد ﯽﻣ ﻪﮐ رﺪﻗ ﻦﻴﻤه ... ﺮﻬﺷ ﯽﻟﺎها (١٢١ ،ﻢﻠﻘﻟا و نﻮﻧ) ﺪﻧدﻮﺑ لﺎﺤﺷﻮﺥ و Ahāli-ye šahr .... hamin γadr ke mididand az ādamkoši va ... bečāpbečāp xabari nist xoš-o xošxāl budand – “Шаҳар аҳолиси ... қотиллик ва ... талончиликдан асар йўқлигини кўрганлари учун хурсанд бўлдилар”. نﺪﻳود davidan “югурмоқ”, оғзаки шаклда “шошмоқ” феъли. Императив шакли – وﺪﺑ bodou “югур”, “шошил”. وﺪﺑ وﺪﺑ bodoubodou императив шаклдаги КҚС сифатида “югуриб”, “тез”, “илдам”, “югур-югур”, “чоп-чоп” каби маъноларни англатиши кузатилди: (٢٦ ،ﺎهوﺪﻨﮐ ﺖﺷﺬﮔﺮ