К вопросу о типологическом определении китайского языка

Аннотация

The current article is devoted to a problem of Chinese language as one type of language families. There are given some opinions and theories of sinologists. The article considers the some typological differences between old Chinese and modern Chinese language. Keywords and expressions: typological classification, amorphous, rooted, isolating, agglutination. 14 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 Тилларни типологик жиҳатдан таснифлаш билан боғлиқ тадқиқотлар XVIII асрнинг ярмидан бошланиб XIX асрнинг иккинчи ярмида маълум бир кўринишга олиб келинди. Бир қанча европа олимлари, шу жумладан ака-ука Шлейгерлар ҳам ўз ҳиссаларини қўшганлар. Америкалик тилшунос Сепирнинг “Тил” деб номланган асарида тилларни типологик жиҳатдан қайси турга ман- сублигига тегишли бир қанча фикрлар билдирилган. Охири В. фон Гумбольтд- нинг қарашлари асос қилиб олингани ва кўпчиликка манзур бўлгани маълум. Хитой тилининг шу таснифдаги ўрни ҳақида гапирадиган бўлсак, умумий тилшунослик ва тилшуносликка кириш китобларида хитой тилини аморф ёки ўзакли тил турларига киритилади1. Ҳозирги вақтгача нафақат ўзбек тилида, балки рус тилида чоп этилган тилшуносликга оид дарсликларда ҳам хитой тили изолятив, ўзакли ёки аморф тиллар сифатида таърифланади2. Бизнинг назаримизда, тушунмовчилик чиқмаслиги учун, хитой тилини типологик жиҳатдан таърифлашдан олдин, уни қайси даврдаги хитой тили назарда тутилаётганини белгилаб олишимиз керак бўлади. Сабаби қадимги хитой тили (венян) ўзига хос типологик хусусиятларга эгадир. Ҳозирги хи- той тилида ҳам ўз ўрнида маълум типологик хосликлар мавжуддир. Шу масала аниқланмасдан туриб таърифлаш чалкашликларга олиб келиши аниқ. Типологик, яъни морфологик таснифда хитой тилини классик шаклига, бошқача қилиб айтганда, венянга нисбатан таъриф берилган. Ҳа, венянни ўзакли ва аморф тилларга киритиш мумкин. Нимага? Чунки қадимги хитой тилида ҳар бир иероглиф битта сўзга тўғри келган ва ҳар бир сўз ўзак шак- лида бўлган. Маълумки, хитой тилида ва айниқса венянда, ҳар бир иероглиф битта бўғинга тенг бўлади. Демак, қадимги хитой тилида тилшуносликнинг учта бирлиги: бўғин, морфема ва сўз чегарасида мос тушган. Грамматик кўрсаткичларга келсак, қадимги хитой тилида улар деярли йўқ бўлган. Нимага деярли, чунки бошқа тиллардагидек аффиксация тизими кўринмай- ди ва битта иккита мисоллар билан чекланиб қолган. Лекин хизмат қилувчи сўзлар3 тизими бўлган ва улар махсус ўрганилган. Анъанавий хитой тилшу- нослигида улар сюйцэ деб ажратилган. Граммматик маъно гапдаги тартиб ва хизмат қилувчи сўз орқали ифодаланган. Энг қизиғи қадимги хитой тилида ёзилган манбаларга қарасак, ҳеч қандай тиниш белгилари кўринмайди, бу вазифани ҳам иероглифлар бажарган. Қадимги хитой тилига нисбатан типо- логик жиҳатдан берилган ўзакли тил таърифи тўғридир. Чунки ҳар-бир сўз битта иероглифга тенг бўлган. Сўз эса, ўз ўрнида битта бўғинга тўғри келган. Битта сўз фақат битта маъноли қисмдан иборат бўлганлиги сабабли у битта морфемага тўғри келган. 1 Реформатский А.А. Введение в языкознание. – М., 1967. – С. 455; Ирисқулов М. Т. Тилшуносликка кириш. – T.: Янги аср авлоди, 2009. – Б. 196. 2 Йўлдошев И., Шарипова Ў. Тилшунослик асослари. Ўқув қўлланма. – Т.: Иқтисод молия, 2007. – Б. 181. 3 Хитой тили грамматикасида ҳизмат қилувчи сўзлар 虚词 ва ёрдамчи сўзлар 助词 ажратилади. 15 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 Энди аморф таърифи бўйича гапирадиган бўлсак, ҳақиқатдан ҳам, венянда аффиксация деярли учрамайди. Тилшуносликда аморф деганда грамматик форма йўқ деб тушунилади. Аффиксация деярли йўқ дегани шуки, қадимги хитой тилини хитойшуносликда учта катта даврга бўлишади (Крюков, Хуан Шуин) бу қадимги ёки классик венян, ўрта (хитой тили) венян ва янги (поздний) венян1. Классик венянда умуман аффиксация учрамайди. Ўрта ва янги венянда битта- иккита суффикслар учрайди улар орасида, масалан: 之 ва 了лар бор. Гап айнан суффикслар тўғрисида кетяпти, сабаби префиксация ва инфиксация венянда учрамайди. Ҳизмат қилувчи воситаларга келсак, улар лексик бирлик деб ҳисоб- лангалиги учун грамматик маънога эга бўлган сўзлар деб қабул қилинади. Демак, қадимги хитой тилида ҳам грамматик маънони англатадиган воситалар бўлган, улар асосан ҳизмат қилувчи сўзлар кўринишида бўлиб, маълум бир грамматик маъноларга ишора қилган. Бундан ташқари, гапдаги сўзларнинг позицияси муҳим роль ўйнаган, ҳатто сўзларнинг гапда қайси позицияни эгалашига қараб лексик маъноси ўзгарган, турли сўз туркумларга оид бўла олган. Энди янги венянда ҳозирги хитой тилига нисбатан анча яқинлик бор, яъни 了 ва шунга ўхшаш иерог- лифлар суффикс вазифасида ишлатила бошлаган ва лексик жиҳатдан бир хиллик кўзга ташланади. Янги венян билан ҳозирги путунхуа орасида ярим асрлик давр бўлиб, бу тахминан XIX асрнинг оҳири ва XX аср бошларига тўғри келади. Кўп олимлар бу даврни 1919 йилда бўлиб ўтган 4 май ҳаракатлари билан боғлашади ва Маданий инқилоб деб ҳам аташади. Шу давр тилини эса байхуа деб билишади2. Байхуани, айрим тилшунос олимлар, янги веняндан бошланган деган фикр бил