Этимологический анализ числовых лексем (на примере индоорианских языков)

Аннотация

This article reviews the etymological analysis of the lexemes of the last word group in the case of Indo-Arian Languages. The process of origin of the native languages, as well as the phonetic features of the new Indo-Arian Languages, has been thoroughly analyzed. Keywords and expressions: phonetical analysis, etymological analysis, morpholo- gical analysis, phonetical features, morphological features, word structure, numerals, cardinal numeral, ordinal numeral, fractional numeral, rational numeral, sansikrit, tatsama, tadbhava. Мазкур мақолада Ҳинд-Европа тиллари оиласининг ҳинд-орий тиллари гуруҳига хос бўлган тиллардаги саноқ сонларга хос бўлган лексик бирлик- лар этимологик жиҳатдан ўрганилади. Уларнинг ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этилади. Мақолани ёзишда йирик ҳинд тилшунос олими С. К. Чаттержийнинг1 “Бенгал тилининг келиб чиқиши ва ривожланиши” деб номланган илмий асаридан кенг фойдаланилди. “Нега айнан бенгал тили асосида?” деган савол туғилиши табиий. Чунки, проф. С. К. Чаттержий бенгал тилидаги ҳар бир сон турларининг келиб чиқишига таянган ҳолда, 1 Таъкидлаш лозимки, С. К. Чаттержий каби кўпгина ҳиндшунос олимлар Жанубий Осиё тиллари бўйича тадқиқот олиб борганлар. Жумладан, О. Н. Шоматов М. Ҳ. Абдураҳмо- новалар дакҳиний тилини ўрганиб, ушбу тилнинг сон туркумига оид хусусиятлари ҳақида батафсил тўхталган. 4 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 барча ЯҲОТ1даги сонларга алоқадор бўлган сўзларнинг этимологиясигача кўрсатган. Таъкидлаш лозимки, С. К. Чаттержий шакл жиҳатдан кўпроқ товушлар- нинг ўзгаришига эътибор берган ҳолда ўзининг илмий-назарий қарашларини илгари сурган. Шунингдек, мазкур мақолада ҳинд тилшунос олимларидан Удайнараян Тиварийнинг “Ҳиндий тилининг келиб чиқиши ва ривожлани- ши”2, Дҳирендра Варманинг “Ҳиндий тили тарихи”3 ҳамда Камтапрасад Гу- рунинг “Ҳиндий тили грамматикаси”4 деб номланган илмий асарларига таянган ҳолда ҳиндий тилидаги сон туркумига оид маълумотлар таҳлил қилинди. Бундан кўзланган асосий мақсад турли олимларнинг фикрларини таққослаш ва улар ўртасидаги фарқларни аниқлашдан иборат. Мазкур муаммони даставвал ЯҲОТ мисолида ўрганган проф. С. К. Чат- тержийнинг фикрича, ЯҲОТдаги саноқ сонларнинг фонетик хусусиятлари ўзига хос равишда шаклланган. Унинг талқинича, саноқ сон шакллари барча ЯҲОТда бир-бирига ўхшаш. ЯҲОТга хос баъзи шевалардаги фонетик хусу- сиятлар бир-биридан фарқ қилади. С. К. Чаттержий бирликларга оид барча саноқ сонларни алоҳида ўрганиб таҳлил қилган6. Уларнинг келиб чиқиши ва ривожланишида бошқа тилларнинг таъсири бўлган ёки бўлмаганлиги ҳақида чуқур илмий маълумотлар берган. Айнан ҳиндий тилидаги сон туркумига оид маълумотлар билан танишиб чиққан У. Тиварийнинг фикрича, ҳиндий тилида соннинг саноқ, тартиб, жам- ловчи, каср ҳамда турли хил кичик гуруҳларга хос (уларга оид маълумотлар ҳар бир бўлимнинг ўзида берилади) турлари мавжуд. У “бир”дан “юз”гача бўлган барча саноқ сонларнинг этимологиясини кўрсатган. У. Тиварий каби Д. Варма ҳамда К. Гурулар ҳам ҳиндий тилида саноқ, тақсим, тартиб сонлари мавжудлигини қайд этган. Шунингдек, жамловчи ва бошқа сон турларига ҳам қисқача маълумот бериб ўтилган. С. К. Чаттержийнинг фикрларидан фарқли равишда, У. Тиварий ва Д. Вармалар, шунингдек, К. Гуру айнан ҳиндий тилига оид маълумотларни келтирган. С. К. Чаттержий эса бенгал тили нуқтаи наза- ридан келиб чиқиб, бошқа ЯҲОТни ҳам ўрганган. Мазкур тадқиқотда асосан янги ҳинд-орий тилларининг сон туркумига алоқадор бўлганлиги боис бу ўринда фақат ҳиндий ва сингал тилларига тааллуқли маълумотларгагина мурожаат қилинди5. 1 Бундан кейин янги ҳинд-орий тиллари атамаси қисқартирилган ҳолда, ЯҲОТ деб ёзилади. 2 Тivaarii U. Hindii bhaaShaa kaa udgam aur vikaas. – Prayaag, 1950. 3 Varmaa D. Hindii bhaaShaa kaa vikaas. – Delhi, 1962. 4 Гуру К. Грамматика хинди. Часть I. Пер. с хинди Г.А. и Р.И.Баранниковых. Под ред. и с предисл. проф. Б.А. Ларина. – М.: Изд-во иностранной лит-ры, 1957. 6 Chatterji S.K. The original and development Of Bengali Language. Volume two. – Culkutta, 1975. – P. 792. 5 Ҳиндий тилининг морфологиясига оид хусусиятлар ҳақида бошқа хорижлик олимларнинг асарларида ҳам маълумотлар учрайди. Бироқ улар соннинг хусусиятларига тўхталмаган- ликлари боис, уларни таҳлил қилишни лозим деб топмадик. (Қаранг: Agarvaal 1997; Bahrii 1992; Gautam 1995; Meeksmuular 1999; Tivaarii 1996) 5 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 4 Маълумки, сон турлари орасида кенг тарқалган ва нутқ жараёнида кўп қўлланиладиган шакл бу саноқ сонлардир. Олимнинг талқинича, ек “бир” саноқ сонидаги шакл товуш ўзгаришининг натижасида ЎҲОТ1га ўтганда, ҚҲОТ2даги ea шаклини олган. Манбаларда екнинг ундош товуш “к”ни сақлаб қолган шакли ҳам учрайди. Фикримизча, бу ерда татсама шакли кенг қўлланилишининг таъсирида бу шакл содир бўлган. Д. Варманинг фикрича, ек “бир” саноқ сони пракритда екк, санскритда эса ек шаклида бўлган. Негизи екга эга бўлган сўзларда ек ўз кўринишини йўқотади. Масалан: “gyaarah “ўн бир” сонидаги gyaa- қисми пракритдаги egaa шаклини