Вопросы энергетической безопасности в теории современных международных отношений

Аннотация

This article highlights theoretical approaches and views of energy security in the theory of modern international relations, their role in the interpretation and analysis of international energy processes, the balanced aspects of theoretical schools, the importance of theoretical approaches and ideas in scientific research on energy security and energy cooperation between states, the current problems facing energy security today. Keywords and expressions: neorealism, resource nationalism, geopolitics, neoliberalism, constructivism, securitization, energy policy, energy terrorism, energy security. Бугунги кунда энергетика муаммоси замонавий халқаро муносабатлар- нинг ажралмас қисмига айланди. Жаҳон сиёсатида энергетика масаласининг роли ва табиати ҳақидаги қараш ва ёндашувлар турли назарий мубоҳаса- ларни ҳам вужудга келтирди. Замонавий дунёда энергетика муносабатлари қандай характер касб этади?; бундай муносабатлар миллий манфаат ва кучлар мувозанатига асосланадими?; бу муносабатлар зиддиятли кечадими ёки дунё энергетика бозори барча иштирокчиларнинг ўзаро манфаатли ҳамкорлигини кафолатлай оладими? каби саволлар халқаро муносабатлар назариясининг икки асосий парадигмаси – неореализм ва неолиберализм олдида турган дол- зарб масалалардан бирига айланди. Халқаро энергетика муносабатларида сиёсий фикр ва ғоялар, мантиқий билишнинг ўрни қандай? Энергетика муаммолари неореалистик ва неолиберал ёндашувлар доирасида ўз тадқиқига эга бўладими ёҳуд мутлақо ўзга ғоя ва қарашлар зарурми? Шу ва бунга ўхшаш саволлар академик доираларда мунозараларга сабаб бўлмоқда. Энергетика хавфсизлигига оид хориж ва яқин хориж тадқиқотчилари томонидан илгари сурилган муҳим назарий қараш ва ёндашувлар таҳлили нафақат замонавий энергетика масалалари талқинининг турличалиги ҳақида кенг тасаввур хосил қилади, балки, бу қарашларнинг ўзаро уйғун ҳамда семантик-концептуал боғлиқлигини ҳам англатади. Халқаро энергетика муаммолари тадқиқи халқаро муносабатлар табиати ҳақидаги мунозараларнинг умумназарий асосларига қурилган. Шу боисдан, энергетика масалалари билан шуғулланувчи кўпгина тадқиқотчилар илгари- гидек, неореалистик қарашда таҳлил ўтказишни афзал деб, биладилар. Инчунун, уларнинг диққат-эътибори миллий манфаат, хавфсизлик, ҳарбий зиддият ва минтақавий низолар контекстида ўрганилувчи давлатларнинг энергетика сиёсати марказида туради. Ёнилғи-энергетика импортёрлари олдида ташқи энергия ресурсларидан фойдаланиш кафолатига эга бўлиш учун ҳар қандай чораларни кўриш масаласи турса, экспортёр мамлакатлар энергетика потенциалидан сиёсий дастак сифатида фойдаланишга уринади. Неореализм тарафдорлари фикрича, дунё бўйлаб угле- водородлар тақчиллиги ва энергия бозоридаги кескин рақобат шароитида давлатлараро зиддият муқаррардир. Шу боисдан, неореалистик қарашлар энерге- тика хавфсизлигини таъминлашда кўп жиҳатдан куч омилига урғу беради. Америкалик тадқиқотчилар Дэвид Моран ва Джеймс Рассел асарларида XXI асрдаги энергия ресурслари борасидаги қизғин рақобат ва кураш охир- оқибат давлатлар ўртасидаги мисли кўрилмаган қуролли тўқнашувларни 97 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 юзага келтириш эҳтимоли катталиги тадқиқ этилган. Улар импортёр ва экс- портёр мамлакатлар ўртасида ҳам глобал масштабда, ҳам минтақавий даражада низоли муносабатлар кечишини сиёсий прогноз ва таҳлил этади- лар. Бу тадқиқотларда жаҳон иқтисодиёти ва энергетикаси хавфсизлигининг муҳим кафолатчиси сифатидаги АҚШнинг ўрни ва ролига алоҳида эътибор қаратилади. Муаллифлар фикрича, глобал энергия ресурслари бозори ушбу ресурслар учун кескин курашда бўлган давлатларнинг кучга асосланган қарама-қаршилигидан ҳимояланмагандир1. Шунингдек, “ҳужумкор неореа- лизм” тарафдорлари бўлмиш англиялик олимлар Даг Стокс ва Сэм Рафаэль ҳам глобал энергетика хавфсизлигининг кафили сифатида муҳим энергия ресурслари етказиб берувчи давлатлар устидан бевосита ҳамда билвосита ўз назоратига эга бўлган АҚШ гегемониясини ёқлайдилар2. Неореалистик қараш тарафдорлари сафидан яна бир америкалик тадқи- қотчи, публицист ва ҳарбий таҳлилчи Майкл Клэр ҳам ўрин эгаллайди. Унинг қатор илмий-таҳлилий асарлари – “Кон ва нефть”, “Ресурслар учун уруш”, “Юксалаётган державалар, сиқиқ сайёра: янги энергетик геосиёсат” энергетика хавфсизлиги муаммоларига бағишлангандир. М. Клэр ўз тадқиқотларида энергия ресурслари замонавий дунёда турли кўринишдаги локал, минтақавий ва хатто глобал даражадаги ўзаро кураш ва низолар сабабига айланаётганлиги, бу кураш ўзаро рақобатдаги давлатлараро альянсларни вужудга келтирувчи бутун халқаро тизимнинг шаклланишига замин яратаётганини алоҳида таъкид- лайди. М. Клэр фикрича, “совуқ урушда” мағлубиятга учраган Россия эндилик- да катта ҳажмдаги углеводородлар экспорти орқали Евроосиёда таъсир кучига эга бўлган держава давлатга айланмоқда. Шу ўринда, дунёда ўз ҳукмрон мавқеини сақлаб қолишга уринаётган АҚШ ҳам энергетика масаласида Хитой ва Ҳиндистон билан рақобатлашишга мажбур бўлиб қолмоқда. Хитойнинг CNOOC корпорацияси томонидан нафақат АҚШда, балки дунёнинг кўплаб