Аналитические взгляды на возникновение афганской проблемы

Аннотация

This article analyses historical and geopolitical factors which impact perceptibly on the multifarious nature of the afghan problem. Keywords and expressions: Saur revolution, the Great game, Anglo-afghan wars, Pandora’s box, Durand line, FATA – Federally Administered Tribal Areas, NWFP – North-West Frontier Province, Pashtunistan. Афғонистон – ўз тарихи ва бугунида мураккаб ва зиддиятли воқеаларга тўла, жаҳоннинг ҳал этилиши энг мушкул бўлган муаммолари тўпланган мамлакат ҳисобланади. Мазкур заминда давом этаётган оғир ижтимоий-сиёсий вазият, хусусан, террорчи ва экстремистик гуруҳларнинг афғон заминида паноҳ топи- ши, этносиёсий можаролар, қурол-аслаҳалар, наркотик моддалар савдоси синга- ри таҳдидлар кўламининг кенгайиб бораётганлиги афғон муаммосини чуқур таҳлил асосида кўриб чиқиш ва холисона хулоса чиқаришни тақозо этмоқда. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ҳозирги давр сиёсий жараёнларининг ҳар қандай муҳокамасида афғон муаммоси доимий эътибор марказларидан бирига айланган. Шу сабабдан ҳам мазкур муаммога тааллуқли масалаларда турли хил қарашлар ва нуқтаи назарлар илгари сурилмоқда. Энг аввало, афғон муаммоси ҳақида сўз юритганда унинг келиб чиқиш тарихи, илдиз- лари ва сабабларини тадқиқ этиш ўринли ҳисобланади. Афғон муаммоси нима сабабдан пайдо бўлди, нега ушбу заминдаги қонли тўқнашувлар ҳамон давом этмоқда, бугунги кунда унинг минтақа ва жаҳон хавфсизлигига 81 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 таъсири қай даражада эканлиги борасидаги муҳокама ва тадқиқотларни изчил ўрганиш муҳим аҳамият касб этади. Афғон муаммосининг пайдо бўлишига доир таҳлиллар жуда кенг ва кўп қиррали бўлиб, муаммонинг у ёки бу жиҳатларини ўзида намоён этади. Би- роқ, афғон муаммосини таҳлил қилишда иккита энг муҳим бирламчи омил мавжудки, бу омиллар муаммонинг асл келиб чиқиш сабаблари, моҳияти ҳақида яхлит тасаввур ва яқиндан танишиш имконини беради: Тарихий омил. Афғонистондаги ҳарбий-сиёсий вазиятга чинакам баҳо бе- ришда, даставвал, унинг ўтмишида содир бўлган ички ва ташқи сиёсий ҳодисаларга алоҳида эътибор қаратиш лозим. 1937 йилда француз диплома- ти Рене Долло Афғонистонни “Осиё Швецарияси” деб атаган эди1. Бу айни ўша даврда Афғонистонни Осиё қитъасининг энг барқарор мамлакати бўлга- нини тасдиқлаш имконини беради. Кўпгина экспертлар ва таҳлилчилар аф- ғон муаммосининг пайдо бўлиши 1978 йил 27 апрелдаги “Савр инқилоби” билан боғлиқ, дея таъкидлашади. Бунинг дастлабки асосий сабабларидан бири айнан “Савр инқилоби” натижасида Афғонистонда фуқаролар уруши- нинг бошланиши ҳисобланади. Тарих фанлари номзоди, шарқшунос-эксперт С. Акимбековнинг таъкидлашича, 1978 йил апрель тўнтаришининг ўзига хос жиҳати шундаки, мазкур воқеа Афғонистоннинг кейинги даврлардаги мо- дернизация жараёнларига салбий таъсир ўтказган иккита янги сиёсий куч – коммунистлар ва исломчиларнинг пайдо бўлишига олиб келди2. Юридик фанлари доктори П. Маккамбоев “Афғонистондаги ҳарбий-сиёсий вазият ва унинг Марказий Осиё давлатлари чегара хавфсизлигига таъсири” деб ном- ланган монографиясида 1978 йил апрель ҳодисалари иккита муросасиз лагерлар, бир томондан, АҚШ, бошқа томондан, собиқ СССР ўртасидаги мавжуд қарама-қаршилик асносида вужудга келганлиги билан характерла- нишини қайд этиб ўтади3. Шунингдек, таҳлилчиларнинг аксарияти “Савр инқилоби” собиқ СССРнинг режаси эканлиги хусусида сўз юритиб, бу ҳоди- са кейинчалик Марказий Осиёдаги геосиёсий вазиятга ҳам таъсир кўрсатган- лигини айтиб ўтади. Жумладан, сиёсий фанлар доктори, профессор, истеъфодаги полковник Ш. Ғойибназаров бу ҳақда шундай баён қилади: “Афғон инқилоби овоза бўлиши биланоқ ғарблик айрим сиёсатчилар “тўнта- риш ташаббускорлари режасидан Москва хабардор бўлганлиги” ҳақида гап юрита бошлашди, яъни собиқ Совет Иттифоқини тавсиф этилган воқеаларни тайёрлаш ҳамда бевосита иштирок этишда айблашди. Собиқ Совет Иттифо- қи раҳбарияти тўнтаришдан кейин бор-йўғи уч кун ўтгач, 30 апрелдаёқ янги 1 Уильям Мейли. Афганистан с точки зрения истории и географии // Конфликт в Афганис- тане. Международный журнал Красного Креста. Избранные статьи из номеров 880–881, декабрь 2010 – март 2011. – C. 13–14. 2 Акимбеков С. М. История Афганистана. ИМЭП при Фонде Первого Президента. – Астана, 2015. – С. 284. 3 Маккамбаев П.А. Военно-политическая ситуация в Афганистане и ее влияние на погра- ничную безопасность государств Центральной Азии. – Т.: Адолат, 2013. – C. 66. 82 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 афғон режимини тан олишини эълон қилгани ҳам бу гаплар тўғрилигини исботлагандек бўлди. Бироқ, 1978 йил апрель тўнтариши бир режимнинг бошқаси билан алмаштирилишигина бўлмади. Турли тоифадаги тадқиқот- чиларнинг кўпчилиги Афғонистонда айнан 1978 йилда юз берган туб ўзга- ришлар Марказий Осиё минтақасида қарор топган геосиёсий мувозанатнинг бузилиши учун шароит яратди, деб ҳисоблашга мойилдирлар”1. Шунингдек, фақатгина “Савр инқилоби” афғон муаммосини асосий омили деган қарашлар билан чекланиб қолмаслик, яъни ундан олдин ҳам содир бўлган турли сиёсий воқеалар ривожи м