Вклад израильского ученого Сары Свири в изучение письменного наследия Хакима ат-Тирмизи

Аннотация

In the following study, more than ten articles by Israeli researcher Sarah Sviri have been systematically analyzed. The reasons for the interest of Hakim Tirmizi's works in Israel were revealed. In addition, the general conclusions and recommendations have been presented on the study of the scientific heritage of scholar in Israel. Keywords and expressions: “Al-Hakim” (wisdom), “аt-termiziyya val-hakimiyya”, “waliy” or “avliya”, “holy man”, asceticism, mysticism, Sufism, nafs, “kun”, Judaism, Christianity, Islamic mysticism. Ўрта асрлар диний ва дунёвий илмлар ривожида Ҳаким Термизийнинг алоҳида ўрни бор. Аллома яшаган йиллар сифатида тахминан 132–142/750– 760 йиллардан 255/869 йилгача бўлган давр кўрсатилган. Аллома 80 дан (баъзи адабиётларда 400 дан) ортиқ илмий асарлар муаллифи ва Шарқ тасав- вуфшунослигининг машҳур намоёндасидир. Ҳаким Термизий чуқур илм ва кенг дунёқарашга эга бўлгани учун “Ал-ҳаким” (доно) деган тахаллусни 42 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 олган. Аллома “ат-термизия вал-ҳакимия” тариқатига асос солиш орқали, та- саввуфда ҳам сезиларли из қолдирган. Миср, Туркия, Исроил каби давлат- ларда Ҳаким Термизийнинг тасаввуфга оид асарлари жиддий тадқиқ этил- моқда. Чунки ўрта асрларда Мисрдаги “Ҳасидим” номли яҳудийлар суфий- ликдаги рақс ва қўшиқ орқали Аллоҳ билан бирлашишга уриниш одатини аслида яҳудий пайғамбарлардан ўзлаштирган. Энди эса яҳудийлар бу одатларни сўфийлардан ўрганиш лозим, деб даъво қилишган. Исроиллик яҳудийлар руҳонийси Рабби Моше бен Меймон (ваф. 1204): “Сўфийлар ҳаракатларини яҳудий пайғамбарларга асло қиёсламанг. Сўфийлар баъзи нарсаларни пайғамбарлардан ўзлаштирган бўлиши мумкин, холос” деб таъкидлаган. Бу каби муаммолар Исроилда кўплаб баҳсларга сабаб бўлгани боис, сўфийлик ёки тасаввуф аслида нима эканлиги, уларнинг яҳудийлик билан қандай боғлиқлиги борлиги ўрганилган. Кўпчилик тадқиқотлар учун эса Ҳаким Термизийнинг илмий асарлари асосий манба сифатида қаралган. Хусусан, исроиллик олима Сара Свири асосий изланишларини аллома ёзма меросини ўрганишга бағишлаган. Сара Свири тадқиқ жараёнида исломий тасаввуфга бошқа динларнинг ўзаро таъсири, тасаввуфий мактабларнинг бир-бири билан қандай алоқаси бўлгани, Ҳаким Термизий асарларининг мазмун моҳияти нимадан иборатлиги каби саволларга жавоб берган. 1980 йил Сара Свири Тел-авив университетида “The Mystical Psychology of al-Hakim al-Tirmidhi, a Ninth Century Sufi Master” (IX аср сўфийлар устози Ал-Ҳаким ат-Термизийнинг тасаввуфий психологияси – Н. К.) номли док- торлик ишини ҳимоя қилган. Бу докторлик иши ҳанузгача ҳеч қаерда эълон қилинмаган бўлса-да, унинг натижалари турли жойларда нашр этилган, ва шундай тадқиқотларидан бири “Between fear and hope on the Coincidence of Opposites in Islamic Mysticism”(Исломий тасаввуфдаги “қўрқув” ва “умид” каби зиддиятларнинг ўзаро мослиги – Н. К.) деб номланган1. Муаллифнинг фикрича, “ислом дини ҳам бошқа динлар каби дуалистик қарашларни ўзи- гача бўлган зардуштийлик ва монийлик сингари диний таълимотлардан ўзлаштирган. Исломдаги дуалистик қарашлар яҳудийлик ва христианликдан ҳам кўпроқ. Бунинг сабаби эса ислом динидаги тасаввуфий қатламлар борлигидир”. Тадқиқотда монийлик, зардуштийлик, яҳудийлик каби дин ва диний таълимотларда мавжуд бўлган дуалистик қарашлар таҳлил қилинган. Исломий тасаввуфнинг қисмлари бўлган “сабр-шукур”, “фано-бақо”, “жам- фарқ”, “қаҳр-лутф”, “адл-фадл” каби тушунчалар алоҳида аҳамиятга эга эканлигига урғу берилган. Тадқиқотнинг асосий объекти бўлган “қўрқув ва муҳаббат” масаласига Абу Али ал-Рузабарий (ваф. 322/934), Абу ал-Антақий (ваф. 220/835), Зув ал-Нун (ваф. 245/860), Абу Бакр ал-Воситий (ваф. 320/932), Нажмиддин Кубро (ваф. 618/1221), Жалолиддин Румийдек (ваф. 677/1278) алломалар ўз таърифини келтирган. Сара Свири мазкур олимлар- 1 Sviri S. Between fear and hope on the coincidence of Opposites in Islamic Mysticism // Jerusalem Studies in Arabic and Islam (JSAI), vol 9. 1987. – P. 317–348. 43 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 нинг “қўрқув ва муҳаббат” борасида фикрлари бир-бирига яқин бўлганли- гини эътироф этган. Тадқиқотчи юқоридаги масалада Ҳаким Термизий қарашларида жиддий фарқ мавжудлигини қайд этган. Яъни, Ҳаким Терми- зий мазкур масалаларни чап ва ўнг томонларга бўлиб, алоҳида жадвал шакллантирган. Аллома “Ҳақ” (ҳақиқат), “сидқ” (самимийлик), “ҳикма” (донолик), “адл” (адолат), “қудрат” (куч-қудрат) каби тушунчаларни жадвал- нинг чап томонига жойлаштирган, ўнг томонда эса “баҳжа”(ҳурсандчилик), “жамал” (чирой), “муҳаббат”, “унс” (иштиёқ), “ризвон” (илоҳий ҳурсанд- чилик), “раҳма” (раҳм)лар ўрнашган. Бу шаклда турларга ажратиш, уларни даражаларга бўлиш биринчи марта Ҳаким Термизийда учрайди деб, – Сара Свири алоҳида таъкидлайди. Бизнингча, мақола исломий тасаввуфдаги дуа- листик қарашларни кенг тадқиқ қилгани билан аҳамиятлидир. Ҳаким Термизий ижоди орқали ўз мулоҳазаларини ифодалаганлиги эса тадқиқотнинг манбавий асосини янада бойитган. Қолаверса, зардуштийлик, христианлик ва яҳудийлик каби дин в