Роль маньчжурских источников в изучении истории Коканского ханства

Аннотация

This article deals with the use of manuscripts in the study of the history of the Kokand Khanate, which has its place in the history of the Uzbek statehood. More than 180,000 Manchu language documents stored in the First Social Sciences Archive of the People's Republic of China contain important information about the relationship of the Kokand Khanate with the Roman Empire. Studying this issue is a great importance for the history of Uzbekistan. Keywords and expressions: Kokand Khanate, Manchu language, Chinese, archival documents, diplomatic relations. Марказий Осиё тарихига оид бўлган ёзма манбалар қаторида манжур тилидаги манбалар ҳали етарлича ўрганилмаган масалалардан бири хисоб- ланади. Манжур тилидаги манбалар асосан Хитой Халқ Республикасининг Ижтимоий фанлар архивида сақланади. Ушбу архивда 180 мингдан ортиқ манжур тилидаги хужжатлар тўплами сақланади1. 1999 йилда уларнинг 1 Junjichu Manwen lufu zouzhe (Reference copy of palace memorials in Manchu stored in the Grand Council). Document Category (microfilms) at the First Historical Archives of China, Beijing. 38 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 120 мингтасининг рўйхати, яъни каталоги нашр қилинди1. 2012 йилда Синь- цзян ҳудуди билан боғлиқ ҳужжатларнинг факсимиле нашр қилинди2. Шу- нингдек, уларнинг бир қисми Хитойнинг бошқа ҳудудлардаги музейлар ва кутубхоналарда, хусусан Россия, Япония, Жанубий Корея ва Европанинг бир қатор кутубхоналарида ҳам сақланади. Ўзбекистонда фанлар академиясининг Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунолик институтида ҳам ўндан ортиқ манжур тилидаги асарлар сақланади. Жумладан, ўзбек шоири Зокиржон Фур- қатнинг бир нечта асари ичида манжур тилида ёзилганлари ҳам мавжуд. Ман- жур ёзуви бевосита эски уйғур ёзуви билан боғлиқ ҳисобланади. Бу масала ҳам ҳали тўлиқ тадқиқ қилинмаган масалалардан бири. Манжур тилидаги манбаларнинг асосий қисми Хитойнинг ҳукмрон сулоласи ҳисобланмиш манжурларнинг Цин империяси (1644–1911) даврида ёзилган бўлиб, уларда Хитой, Манжурия, Мўғилистон, Тибет, Корея, Япония, Синьцзян ҳудудлари қаторида Марказий Осиё тарихига оид кўплаб маълумотлар мавжуд. Манжур тилида ёзилган ҳужжатлар орасида ўзбек давлатчилиги тарихида ўз ўрнига эга бўлган Бухоро хонлиги (1510–1920), Қўқон хонлиги (1709–1876) тарихига оид ҳужжатлар сақланади. Уларни икки гуруҳга ажратиб олиш мумкин: Биринчиси, Қўқон хонлигидан келган мактубларнинг манжур тилига ўги- рилган ҳужжатлари. Ушбу мактубларнинг баъзилари туркий тилда, араб ёзу- вида сақланиб қолган бўлса, баъзилари эса фақат манжур тилидаги нусхала- ридан иборат. Уларнинг сони таҳминан 50 тадан ортиқ. Қўқон хонлигидан юборилган мактублар Қашқарда яшаган манжур амалдори Чан Ли томони- дан туркий тилдан манжур тилига таржима қилинган ва бу мактублар Синь- цзяндаги манжур амалдорлари – амбонларга ёки императорга юборилган. Ушбу мактублардаги маълумотлардан дастлаб ХХ асрнинг 60-йилларида япон олими Торо Согучи3 ўз тадқиқотларида фойдаланган бўлса, кейинча- лик америкалик тадқиқотчи Никола де Космо4, британиялик олима Лора Ньёби5, япон олими Онума Такохиро6лар ҳам ўз тадқиқотларида келтириб 1 Zhongguo diyi lishi dang’anguan 中国第一历史档案馆 et al., eds., Qingdai bianjiang Manwen dang’an mulu 清代边疆满文档案目录 (Guilin: Guangxi shifan daxue chubanshe, 1999). 2 Zhongguo bianjiang shidi yanjiu zhongxin 中国边疆史地研究中心 and Zhongguo diyi lishi dang’anguan 中国第一历史档案馆, eds., Qingdai Xinjiang Manwen dang’an huibian 清代新疆满文档案汇编 (Guilin: Guangxi shifan daxue chubanshe, 2012). 3 Toro Soguchi. 18–19 seiki higashi torikisuton shaka shi kenkyu (Researches on the social history of Eastern Turkistan in the 18th–19th centuries). – Tokyo: Yoshikava Ko’bunkan, 1963. 4 Di Cosmo Nicola. A Set of Manchu Documents Concerning a Khokand Mission to Kashgar (1807) / Сentral Asiatic Journal, 41, 2, 1997. – Р. 159–99. 5 Newby Laura J. The Empire and the Khanate: A Political History of Qing Relations with Khoqand c. 1760–1860. – Leiden, Boston: Brill Academic Pub, 2005. 6 Onuma Takahiro. Political Relations between the Qing Dynasty and Kazakh Nomads in the Mid- 18th Century: Promotion of the even-ablate Relationship in Central Asia: In A collection of Documents from the Kazakh Sultans to the Qing Dynasty (TIAS Central Eurasian Research Series Special Issue I) edited by Noda Jin and Onuma Takahiro. – Tokyo: The University of Tokyo, 2010. – P. 86–125; Onuma Takahiro. The 1795 Khaqond Mission and its Nego Tiatian with the Qind: Political and Diplomatic Space of Qing Kashgaria. Transactions (forthcoming). – Istnbul: the Swedish Research institute in Istanbul. 39 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 3 ўтади. Ушбу тадқиқотчилардан фақатгина Никола де Космо Қўқон ҳони Олимхон (1798–1810)нинг Қашқарга юборган ва туркий тилдан манжур тилига таржима қилинган мактубларини илмий таҳлил қилган, холос. Иккинчиси, Цин империясининг Қўқон хонлиги ва Хитой ўртасидаги сиёсий-дипломатик, савдо алоқаларига оид манжур тилидаги ҳужжатлар ҳисобланади. Жумладан, XVIII асрнинг ўрталарида манжурлар ҳукумати т