Изучение научного наследия Абу Исы Тирмизи в Европе

Аннотация

This article analyzes the degree of researches of the scientific heritage of Abu Isa Tirmidhi in Western countries, such as Germany, France, the United Kingdom. And at the same time the article provides information about the reasons for the emergence of interest in the scientific heritage of Abu Isa Tirmidhi and its results based on scientific literatures. Keywords and expressions: Abu Isa Tirmidhi, “Al-jame’ as-sahih”, D. G. Pfanmyuller, G. Kh. Jyunball, N. Y. Coolson, “Muhammedanische Studien”, Goldziher, “Muslim Studies”, Fuat Sezgin, “Geschichte des arabischen, muhaddis, “Isnad”, “Al-kutub as-sitta”. Абу Исо Термизий дунё ҳадисшунослигида алоҳида ўринга эга. Унинг тўлиқ исми Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Мусо ибн аз-Заҳҳоқ Абу Исо ас-Сулламий аз-Зарийр ал-Буғий ат-Термизий бўлиб, ҳижрий 209 (милодий 824) йили Термиз яқинидаги Буғ (ҳозирги Сурхондарё вилоятининг Шеро- бод тумани ҳудудида жойлашган) қишлоғида ўртаҳол оилада таваллуд топган. Термизий қаламига мансуб асарлардан бизгача етиб келганлари “Ал- жомеъ ас-саҳиҳ” (“Ишонарли тўплам”), “Аш-шамоил ан-набавия” (“Пайғам- бар алаёҳиссаломнинг шакл ва сифатлари”), “Ал-илал фил-ҳадис” (“Ҳадис- даги иллатлар”), “Рисола фи-л-хилоф ва-л-жадал” (“Ҳадисдаги ихтилоф ва баҳслар ҳақида рисола”), “Ат-тарих” (“Тарих”), “Китоб уз-зуҳд” (“Зоҳидлик китоби”), “Китоб ул-асмо ва-л-куно” (“Исмлар ва кунялар китоби”) каби асарлар бўлиб, уларнинг ичида энг машҳури “Ал-жомеъ ас-саҳиҳ” китоби- дир. Мазкур асар дунёнинг ишончли олти ҳадис тўпламларидан биридир. Абу Исо Термизийнинг ҳадис илмига оид китоблари нафақат мусулмон дав- латларида, балки Ғарб дунёсида ҳам ўзига хос эътиборга сазовордир. Умуман олганда, Европада ҳадис илми тарихини ўрганиш XIX асрнинг 101 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 иккинчи ярмида бошланган бўлиб, бу ҳақда батафсил маълумотлар Д. Г. Пфанмюллер1, Г. Х. Жюнбол2, Н. Й. Кулсон3 каби олимлар асарларида келтирилган. Ушбу қитъада ҳадис илми билан шуғулланган олимлар ҳақида қимматли тадқиқот яратган санк-петербурглик олим Д. В. Ермаков4 тўғри қайд қилганидек, ҳадисшунослик соҳаси исломшуносликка оид фанлар ичида энг кам ўрганилган йўналишдир. Бу масалада профессор Убайдул- ла Уватов эса европалик қатор олимлар ўртасида анъанавий тус олган танқидий ҳадисшуносликни ҳар доим ҳам ҳаққоний (объектив) деб қараш тўғри эмаслигига урғу берган. А. Спрингер5 ва У. Мъюир6 каби олимлар ҳадис адабиётининг ривожланиши ҳақида етарли даражада тўла тасаввурга эга бўлмай туриб, унинг бирёқламалиги ҳақида хулоса чиқарган7. Шу сабабли ушбу тадқиқотда европа олимлари томонидан нашр қилинган асарларда Абу Исо Термизийнинг ҳадис илми ва ҳадисшунослик тарихида тутган аҳамиятини таҳлил қилиш режалаштирилган. 1843 йил Парижда Ибн Ҳоллиқоннинг (ваф.681/1282) “Вафаят ал-аъян ва- анба аз-заман” (“Аъённинг ўлими ва аср фарзандларининг тарихи” – Н. К.) китоби “Ibn Khallikan’s Biographical Dictionary” (“Ибн Холлиқоннинг биогра- фик луғати” – Н. К.) номи остида Вилиам Макгаккин де Слане томонидан нашр қилинган8. Мазкур асарнинг ҳажми 2700 бет бўлиб, унда 1274 йилга қадар маълум бўлган кўплаб олимлар ҳақида маълумот берилган. Китобнинг 679 бети Абу Исо Термизийга бағишланиб, “At-Tirmidhi the Traditionist” (“Ат-Термизий – муҳаддис олим”) деб номланган. Ушбу қисмда Термизийнинг тўлиқ исми, “Жомеъ” ва “Илал” асарлари, устозлари, вафоти ҳамда у ҳақида билдирилган бошқа маълумотлар қайд қилинган. “Ibn Khallikan’s Biographical Dictionary” китобида билдирилган фикрлар тўлиқ бўлмаса-да, Европада Термизий ҳаёти ва ижоди қисқача ёзилган илк асар эди. 1890 йил Ғарбда Абу Исо Термизий ҳақидаги батафсил маълумотлар Иг- наз Голдзиҳернинг “Muhammedanische Studien” (“Муҳаммад ҳақидаги тадқи- 1 Planmuller D. G. Handbuch der islam-litteratur, B-Lpz, 1923. 2 Juynboll G. H. The authenticity of the tradition literature, Leiden, 1969; Muslim tradition, Cambridge, 1983; "Muslim's Introduction to his Sahih, translated and annotated with an excursus on the chronology of fitna and bida."JSAI 5.1984. – P. 263-311; "Some New Ideas on the Development of Surma as a Technical Term in Early Islam." JSAI 10.1987. – P. 97-118. 3 Coolson N. A. Histoire of Islamic.Edinburghe, 1964. 4 Ермаков Д. А. Хадису и хадисная литература. Ислам. Историографические очерки. – М:. Наука, 1991. – С. 85-108. 5 Sprenger A. On the origin of Writing down Historical Reports among the Musulmans. – JASB, 1856, – Pp. 25, 303-329. 6 Muir W. The life of Mahomet and History of Islam to the Era of the Hegira.London, 1858. – P. XXVIII. – C. 5. 7 Уватов У. Мовароуннаҳр ва Хуросон олимларининг ҳадис илми ривожида тутган ўрни (Ал-Бухорий, Муслим, Ат-Термизий). Док.дисс. Тошкент, 2001. – Б. 10. 8 Ibn Khallikān. Ibn Khallikan's Biographical dictionary, Volume II.M. de Slane trans. Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, 1843. 102 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 қотлар”–Н. К.) номли китобида пайдо бўлган. “Сунан ат-Термизи” асари ҳадис илмига оид ишончли олти тўпламдан биридир ва айнан м