Особенности речевого общения в восточной и западной культурах

Аннотация

This article considers some specific peculiarities of verbal communication in Eastern and Western cultures. There are also illuminated social-cultural situation, varied aspects of communication rules and civility norms in communication between representatives of the different cultures. Keywords and expressions: culture, verbal communication, verbal means, communicative activity, communication process, social-cultural situation. Коммуникатив фаолиятнинг барча воситалари икки катта: вербал (нутқли) ва новербал (нутқсиз) гуруҳга ажралади. Вербал воситалар ёрдамидаги мулоқот (лот. verbalis – оғзаки ва лот. cоmmunicatio – мулоқот) инсон учун асосий ҳисобланади. Бу ўринда коммуникатив фаолиятнинг нафақат генезиси (биноба- рин, дастлаб новербал мулоқотдан кўпроқ фойдаланилган бўлиши мумкин) ва “фойдаланиш фоизи”, балки мазкур воситанинг универсаллиги, бошқа ҳар қан- дай коммуникатив воситаларни инсоннинг вербал тилига умумтаржима қили- ниши назарда тутилади. Вербал воситалар тарқалишига кўра ҳам фаол саналади. Мутахассисларнинг фикрича, инсонларнинг ўзаро коммуникатив алоқасининг тўртдан уч фоизини вербал мулоқот ташкил қилади. Вербал воситаларга инсоният табиий тилларининг турли белгилари (уларнинг оғзаки ва ёзма шакллари) киради. Белги атрофимизни ўраб олган бирон бир ҳодиса, нарса, жараённинг ўрнини олади. Белгининг асосий хусу- сияти унинг шартланганлигидир. Белги (ифодаловчи) ва у англатган нарса 71 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 (ифодаланувчи) ўртасида объектив алоқа бўлмайди. Улар орасидаги алоқа шартланган, маълум гуруҳнинг маданий тажрибасида мустаҳкамланган бўлади1. Масаланинг моҳиятини тушунтириш учун айрим тиллардаги “уй” сўзи ифодалаган маъноларни кўриб чиқамиз: Тиллар Сўз Маънолари ўзбек uy яшаш жойи бино муассаса xoна oила xoнадон тили турк ev + + + уй + сулола тили жиҳозлари корейс chip яшаш жойи – – пичоқ ва + – тили (инсон ёки ҳ.к. қини ҳайвоннинг) хитой jia + + + – + – тили ҳиндий ghar + + – пичоқ ва + + тили ҳ.к. қини рус дом + + + – + сулола тили инглиз house + + – уй + тили хўжалиги Юқорида қайд этилганлардан ташқари, корейс тилида chip “ин”, “тўплам (асарлар, мақолалар тўплами)”; хитой тилида jia “билимдон, мутахассис”, “мактаб, ўқиш”, “менинг (менинг укам, менинг онам”, ҳисоб сўзи (корхоналар учун); ҳиндий тилида ghar “шахмат тахтаси”, “тешик (тугма тақиш тешиги, элакнинг тешиги)”, “гардиш (расм ёки қимматбаҳо тошнинг гардиши)”, “бўл- ма, тортма”; инглиз тилида house “парламент палатаси”, “театр”, “томошабин, аудитория”, “меҳмонхона”, “монастир” ва “ин” маъноларини ҳам ифодалайди. Кўринадики, ўзбек, турк, хитой ва рус тилларидаги “уй” (“ev”, “jia”, “дом”) инглиз тилидаги “house”га нисбатан кенгроқ маъноларда қўлланилади. Бино- барин, “уй” сўзининг семантикаси инсон яшайдиган ва ишлайдиган ҳар қандай бинони қамраб олади. Бундай ҳолатларда “house” сўзини қўллаб бўлмайди: house – бу киши ишлайдиган жой эмас, у киши яшайдиган уй. Киши ишлай- диган жой – бу building. Кўп қаватли уй house эмас, у block of flats. Ўзбек, турк, ҳиндий ва рус тилларидаги “уй” (“ev”, “ghar”, “дом”) сўзларининг фақат “бино, иншоат” (каменный дом – a stone house) ва “сулола” (дом Романовых), (the house of Tudor) маъноларигина инглиз тилидаги “house” сўзига мос келади. Бошқа маънолари инглиз тилига мос келмайди. “Оила”, “яшаш” жойи каби маънолари эса инглиз тилидаги бошқа сўзга, яъни “home”га муқобил бўлади. 1 Болдырев В. Е. Введение в теорию межкультурной коммуникации. Курс лекций. – М.: Русский язык, 2009. – С. 34–35. 72 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 Ўзбек, турк ва рус тилларидаги “уй” (“еv”, “дом”) сўзининг “муассаса” маъноси корейс, ҳиндий ва инглиз тилларида учрамайди. Мазкур маъно бошқа сўзлар воситасида таржима қилинади: болалар уйи – детский дом – children's home ёки orphanage; савдо уйи – торговый дом – commercial firm. Корейс тилидаги chip сўзиниг “ин” маъноси ўзбек тилида ин, турк тилида yuva, рус тилида гнездо; берлога, нора сўзлари воситасида ифодаланади. Демак, юқорида кўриб чиқилган тиллардаги “уй” сўзи англатадиган тушунчалар турли маданиятлар билан аниқланадиган ҳар хил нарсалардир. В. Е. Болдирев мазкур ҳодисани қуйидагича тушунтиради: “Рус тилидаги [дом] товушлар мажмуаси инсон яшайдиган бинони, немис тилида айни шундай мажмуа “собор”ни англатади. Чунки товушлар мажмуаси воситаси- да ифодаланган тил белгиси билан реал воқелик ўртасидаги алоқа олдиндан берилмаган, у фақат муайян гуруҳ (этнос, миллат) вакилларининг онгидан мустаҳкам ўрин олган. Белги нафақат ҳар нарсани ифодалай олади, балки ҳар қандай объектнинг ўзи ҳам белгига айланиши мумкин. Синдирилган новда ўз-ўзидан белги бўла олмайди. Агар сиз ўрмонда синдирилган новда билан йўлингизни белгилашни дўстингиз билан келишган бўлсангиз, у ҳол- да синдирилган новда белгига айланади”1. Ибтидоий жамоа тузуми даврида ижтимоий ишлаб чиқариш даражаси паст бўлгани сабабли, кишиларда илмий ва маданий билимлар етишмаган. Шунинг учун ҳам улар турли ирим-чиримларга ишонишган. Ҳозирда ҳам кўпчилик ораси