Вариации стереотипных единиц, использованных в древнетюркских надписях в более поздних работах

Аннотация

This article is devoted to the stereotypical units of Old Turkic texts. The transformation of the stereotypical units to the next period is particularly illuminated in the article. Keywords and expressions: Old Turkic language, Old Turkic texts, Kul tigin, stereotypical units, literary tradition. 64 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 Стереотип бирликлар қадимги туркий битиглар услубидаги ўзига хос жиҳатлардан бири ҳисобланади. Стереотип бирликлар матнларда тез-тез такрорланувчи, услубий жиҳатдан ихчам сўз бирикмалари ва жумлалардир1. Стереотипликнинг асосий шарти матнларда муайян бирикма ёки жумла- нинг такрорланишидир. Биз чиройли сўзларни, пурҳикмат мақол-у матал- ларни, қайроқи ибораларни матнда қайта-қайта қўллашга уринамиз. Битиг- ларда айни шу мақсад учун ҳам стереотип бирликлардан фойдаланилган. Чунки, маълум воқеликни ифодалашнинг энг мақбул йўли мазкур бирликлар ёрдамида амалга ошади. Улар хоҳ жумла, хоҳ сўз бирикмаси шаклида бўл- син, юклатилган поэтик-семантик вазифани бажарган. Қадимги туркий битигларнинг тилидаёқ мавжуд бўлган мазкур ифодаларнинг қолипли бир- ликларга айланганлиги ва уларнинг кейинги давр адабий тилида намоён бўлиши – қадимги туркий тилнинг мустаҳкам асос бўла олишини англатади. Қуйида ёзма манбалар услубига хос бўлган бир қатор стереотип бир- ликларни кўриб чиқамиз: tün udïmadïm, küntüz olurmadïm – тун ухламадим, кундуз ўтирмадим Мазкур жумла Урхун битигларида Тўнюқуқ ва Билга хоқон тилидан айтилган. Фикрни антитезали ифодалаш услубида тузилган ушбу жумлада tün ва küntüz сўзлари вақтни узлуксиз давом этишини ифодалашга хизмат қилган. udïmadïm, olurmadïm сўзлари эса қаҳрамонларнинг мана шу узлуксиз вақт давомидаги машғулотини англатган. Бу стереотип жумланинг талабига кўра, асар қаҳрамони нима учун тиниб-тинчимаганлигининг сабабини ҳам кўрсатиши лозим. Бунинг сабаби турлича бўлганидан стереотип бирлик таркибига киритилмайди. Масалан, Билга хоқон ўзи ёздирган битигда бу жонкуярлигининг сабабини қуйидагича изоҳлайди: …Türük bodun üčün tün udïmadïm, küntüz olurmadïm – Турк халқи учун тун ухламадим, кундуз ўтирмадим2. Тўнюқуқ эса қуйидагича: Ol sabïn äsidip, tün yämä udusïqïm kälmäz ärti, (küntüz yämä) olursïqïm kälmäz ärti 3. Демак, битигларда қаҳрамонларнинг маълум сабабларга кўра ҳузур-ҳало- ватдан кечганлигининг умумий ифодаси сифатида tün udïmadïm, küntüz olurmadïm стереотип бирлиги қўлланган. Энди эса мазкур бирликнинг кейинги давр адабиётида қандай ишлатил- ганига эътибор қаратамиз. Бу стереотип жумла “Қутадғу билиг” асарида ҳам кўзга ташланади: 1 Содиқов Қ. Уйғур ёзувида битилган қадимги туркий ҳужжатлар: матн ва унинг интерпретацияси. Туркий ҳужжатчиликнинг тарихий илдизлари. – Тошкент, 2012. – Б. 119. 2 Содиқов Қ. Эски туркий битиглар. – Тошкент: ТошДШИ нашри, 2009. – Б. 35. 3 Ўша асар. – Б. 27. 65 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 Künün yemädi kör, tünün yatmadï, Seni quldï rabbda adïn qulmadï1. Ушбу мисол асарнинг пайғамбар мадҳига бағишланган қисмидан олин- ган. Бу байтда пайғамбар умматлари учун ҳаловатларидан кечиб, туну кун заҳмат чекканлиги баён қилинган. Проф. Б. Тўхлиев таъкидлаганидек, “Қу- тадғу билиг” туркий тилдаги поэтик жанрларнинг шаклланиши ва эволю- циясини кузатиш учун муҳим манбадир”2. Шунингдек, “Қутадғу билиг”да туркий тил ҳодисалари ва адабий анъаналарининг тадрижий такомили ҳам акс этган. Юқоридаги стереотип жумла иштирок этган парча фикримизнинг далилидир. Битигларда бирон мақсад йўлидаги ҳаловатсизликнинг умумий ифодаси тунда ухламаслик, кундузи ўтирмаслик деб берилган бўлса, дос- тонда эса бу ифодага бироз ўзгариш киритилган ва таъсирчанлик янада оширилган. Яъни, ҳаловатсизликни умумий ифодалаш достонда кундузлари емаслик, тунлари ётмаслик тарзида берилади. Мазкур стереотип бирлик ҳузур-ҳаловатсизликни умумий ифодалаш йўлидаги энг мақбул усул бўла олиши – Навоий асарларида акс этиши ор- қали ҳам аён бўлади. Алишер Навоий ўзининг асарлари билан туркий тил мавқеини юксак даражаларга кўтара олган шахсдир. У туркий тилнинг қа- дим анъаналаридан фойдаланиб, уларга ижодий ёндашади. Ўрганилаётган ҳузур-ҳаловатсизликнинг умумий ифодаси бўлган стеротип бирлик орқали Навоий ижодида туркий адабиёт анъаналарининг сақлануви ва ижодий ёнда- шувининг гувоҳи бўламиз: Кеча-кундуз на тинмоқ, на таянмоқ, Не бир дам қон ютардин кўнгли қонмоқ 3. Қадимги туркий битигларда кечган tün udïmadïm, küntüz olurmadïm сте- реотип бирлигининг мазкур байт билан ўхшашлиги сезилиб туради ва фарқли жиҳатлар ҳам кўзга ташланади. Назм қонуниятларига мослашиш бирлик компонентларининг ўрин алмашинувини келтириб чиқаради. Вақт- нинг узлуксизлигини кеча ва кундуз, қаҳрамоннинг ҳолатини беришда эса на тинмоқ ва на таянмоқ сўзларидан фойдаланилган. Қуйидаги мисолда ҳам ушбу умумий ифода фасоҳатли баён этилган: Йўқ кун-у кеча хўрд-у хоб манга, Кеча ғам, кундуз изтироб манга 4. Бу давр сўз санъатида араб ва форс тилларидан ўзлашган сўзларнинг ҳам услубий вазифалари ошди. Хусусан, биз ўрганаётган бирлик ҳам вариацияга 1 Юсуф Хос Ҳожиб. Қут