Классификация воинских стихов в «Девону Лугати-т-Тюрк»

Аннотация

Poetic excerpts of battle themes from Mahmud Kashgari’s work “Divani lugati- t-turk” are classified thematically in the article and also revealed its semantic meaning. Keywords and expressions: Turkic oral poetry, folklore, poems about battles (radjaz), image, semantics and stylistics. “Девону луғати-т-турк” асарида туркий халқларнинг мардлиги ва жасо- ратидан сўзловчи жангнома парчалар анчагина. Бундай шеърлар адабиёти- миз тарихида ражаз деб аталади1. Асардаги жанг тасвирига бағишланган тўртликлар сони 60 та бўлиб, уларни ўз навбатида қуйидаги ички гуруҳларга ажратиш мумкин: 1. Жанг тасвири, жангга чорловлар, марди майдон йигитлар жасоратини мадҳ этувчи шеърлар (24 та). 2. Тангут ва Қатунсини ўртасидаги жанг тасвири (15 та). 3. Ғайридинлар билан бўлган жанг тасвирлари (21 та). И. В. Стеблева асардаги жангнома шеърларни қуйидаги гуруҳларга бўлади: 1. Тангутлар билан жанг; 2. Уйғурлар билан бўлган жанг тасвири; 3. Ябақулар билан бўлган жанг тасвири (бу туркум шеърлари икки гуруҳга бўлиб берилади. Бунга сабаб парча охиридаги сўз қофияси билан боғлиқ); 4. Жанг тасвири шеърлари2. Эр йигитларнинг қаҳрамонлигини мадҳ этувчи шеърларнинг қофия тизими “а-а” (3 та шеър), “а-а-а-а” (3 та шеър), “а-а-а-б” (51 та шеър), “а-б-а-б” (3 та шеър) шаклда. Жангномалардан олинган парчаларда халқ ичидан чиққан паҳлавон йигитлар улуғланиб, беқиёс куч-қудрати таърифланади. Бу парчалар орқали биз қадимги туркийларнинг жанговар руҳи, жангчининг интизоми, қатъияти 1 Маллаев Н. Ўзбек адабиёти тарихи. Биринчи китоб. – Тошкент: Ўқитувчи, 1965. – Б. 58. 2 Стеблева И. В. Поэтика древнетюркской литературы и ее трансформация в раннеклас- сический период. – Москва: Наука, 1976. – С. 204-209. 59 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 каби фазилатлари билан танишамиз. Бундай шеърлар жангчиларга руҳ ба- ғишлаб турган. Қуйида улардан намуналар келтирамиз: 1. Жанг тасвири, жангга чорловлар, марди майдон йигитлар жасоратини мадҳ этувчи шеърлар: а) Жанг тасвири. Бундай шеърий парчаларда жанг манзаралари, шиддатли ҳужум, алплар тўқнашуви, қиличбозлик ва найзабозликлар тасвирланади. Қу- йидаги мисолда oquštïlar, baqïštïlar, tuquštïlar сўзлари билан қофияланган ушбу парча орқали даставвал, мард йигитларнинг жангга чорловлари, жангари сафларнинг бир-бирларини тақозо этиб ҳаракатланиши тасвири берилади: Erän alpï oqïštïlar, Qïnğïr közin/közün baqïštïlar, Qamuğ tolmun toquštïlar, Qïlïč qïnqa küčün sïğdï. Маъноси: Йигитлар бир-бирларини чақиришди, бир-бирларига қинғир кўзлари билан ўқрайиб қарашди. Ҳар хил жанг қуроллари билан урушдилар. Қилич юзлари қон билан қалинлашиб, қинга куч билан сиғди1. Улар душман жангчиларига ўткир, ғазабли нигоҳларини қададилар. Бун- да жангчиларнинг душманга муносабати, қаҳрини кўриш мумкин. Бу шунча- ки ўзаро жанг эмас, озодлик, ватанпарварлик курашидир. Чунки шеърда жангчилар турли хил қуролларда курашгани айтилмоқда. Ушбу ўринда бирор юртга бостириб келган ёвга нисбатан қарши чиққан халқнинг қўлига илинган нарса билан олға бориши тасвирланмоқда. Жанг тасвири ҳам ўта жонли берилган. Биз буни сўнгги “Қиличлар қонланиб, қинига куч зарби билан сиғди” мисраси мисолида кўришимиз мумкин. б) Жангга чорловлар. “Девону луғати-т-турк”даги жангнома шеърларда йигитларни жангга чорловчи ҳайқириқлар анчагина. Мисол учун: Yağїŋ taрa titrü baqїp bügdäŋ bilä, Oğrap qalї kelsä seŋä qaršu sülä. Маъноси: Душмaнингни диққaт билaн кузaт, бeк нaйзaсин билaгингдa тут. Бeккa қaрши ёв кeлсa, унгa қaрши жaнг қил2. Парчада бекликни ҳимоя қилиш назарда тутилмоқда. Бунинг бурч эканлиги эр кишига эслатилган. Юртга раҳна солмоқчи бўлган душман оддий бўлмаслиги, шунинг учун душманни диққат билан кузатиб, унга қарши жангга шай туриш лозимлиги уқтирилмоқда. Ватан олдидаги бурч эслатилиб, беклик найзасини маҳкам тутиши, агар бекка қарши душман жанг қилишни бошласа, унга қарши жанг билан жавоб бериш кераклиги айтилади. Бу мазмундаги шеърларда туркий- ларга хос бўлган жанговарлик ва шиддаткорлик намоён бўлган. 1 Маҳмуд Кошғарий. Девону луғати-т-турк. Қ. П. Содиқов таҳрири остида. – Тошкент: Ғафур Ғулом, 2017. – Б. 86. 2 Ўша китоб. – Б. 417. 60 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 Парчадан маълум бўладики, юрт мустақиллигини авайлаб-асраш, ташқи душманларга қарши курашиш нафақат ҳозирги давр, балки қадимдан туркий халқлар миллий руҳининг асосий бўғини бўлиб келган. в) Мард йигитлар жасоратини мадҳ этувчи шеърлар ўзининг бадиий- лиги, мардонавор руҳи билан ажралиб туради. Мисол учун: Alp eränni uδurdïm, Boynïn anïŋ qaδïrdïm, Altun, kümüš yüδürdim, Süsi qalïn kim ötär. Маъноси: Жангни таърифлайди: душман аскарларини ажратиб, тўзитиб юбордим, бўйинларини эгдирдим, олтин-кумушларини ортиб юкладим, одам ўтолмас даражада аскари қалин эди1. Тўртликда алп йигитнинг душман аскарларига қарши қилган жанги ғала- баси ҳақида сўз боради. Айтади: “Душман аскарларини тўзитдим, ажратдим. Жамоанинг ботирларини бош эгдирдим”. Мана шу ўринда ўлжалар ҳақида айтади: “Олтин-у кумушларини ортиб юкладим”. Ботир душман аскарларининг кўплиги