Об уникальном узбекском рукописном экземпляре Ходжагон-накшбандия машоих тазкир «Рашахот»

Аннотация

This article is dedicated to the manuscripts and lithographic publications "Rashahat ain al-hayat” (Drops from the source of life) – agogeographical literature (Tazkira-manokib) about Sheikh Khwajagan-Naqshbandi (Sufi order), belongs to Fakhr al-Din Ali ibn al-Husayn Vaise Kashifi, a talented historian and well-known representative of the scientific literary school of the 15th century in Herat. The article also examines the history of the study from textology and literary source and also gives a complete scientific description of the manuscript of a rare copy of the "Rashahat" translation into Uzbek, known as the Khorezm translation, which was commissioned by the Khan Khiva Sayyid Muhammadrahimkhon II Firuz. Keywords and expressions: “tazkira”, “manakib”, translation of "Rashakhat", Khwajagan-Naqshbandi, large and small stamps, lithographic publication, rare manuscript. 52 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 Ўзбек ва форс мумтоз адабиётида адабий алоқалар узоқ ўтмишга бориб тақалади. Бу адабий алоқалар жараёни таъсирида ва хусусан, ижодкорлар- нинг ўзаро ҳамфикрлиги асосида қатор адабий асарлар юзага келганки, бундай асарларни қиёсий жиҳатдан тадқиқ этиш ижодкорларнинг ўзига хос услуби ва умумийлигини аниқлашга имкон беради. Адабий манба ва унинг матнини тадқиқ этишда, Д.С. Лихачев таъкидла- ганидек, танланган манбага алоқадор барча нусхаларга атрофлича эътибор қаратиш лозим1. Қисас, тазкира, маноқиб каби адабий жанрларда ёзилган тасаввуфга доир мумтоз адабиётимиз дурдоналари матншунослик ва адабий манбашу- нослик нуқтаи назаридан чуқур тадқиқ этилиши ва мукаммал илмий-изоҳли қилиб нашр этилиши бугунги кунда ғоят устувор аҳамият касб этмоқда. Хорижда бу борада тадқиқотлар ўтган асрнинг бошидан то ҳозирги кунгача янада самарали кечмоқда2. Аммо уларнинг деярли барчаси тасаввуфий асар- ларнинг литографик (масалан, Ҳиндистон, Покистон, Миср, Истанбул каби) нашрларига суянган ҳолда амалга оширилган. Ўтмишда тасаввуф йўналишида жиддий фаолият юритилган. Ҳатто бу хусусда алоҳида асарлар таълиф этилган бўлиб, Абдураҳмон Жомийнинг “Дуррату-л-фохира фи таҳқиқи мазҳаб сувфийя”, “Рисола-и сулук” асарлари шундай асарлар сирасига киради3. Адабий манбашунослик ва матншунослик фанимизда ҳозиргача Мавлоно Фахруддин Али Сафий Ҳиравий ҳаёти ва ижоди, унинг илмий адабий-мероси ҳақида биронта ҳам йирик махсус тадқиқот йўқ. Фақатгина Али Сафий- нинг “Рашаҳот айн ал-ҳаёт” (“Ҳаёт булоғидан томган томчилар”) номли4 асарининг тошбосма-литографик нашрларидан тарихчи олимларимиз ва адабиётшуносларимиз ўз илмий тадқиқотларида истефода қилишган, 1 Лихачек Д.С. Текстология. – СПб.: “Алтейка”, 2001. – С. 34. 2 Қаранг: Акимушкин О.Ф. Институт “хангах” и бином “муршид-мурид” в становлении организационных форм тасаввуфа // Ислам и проблемы межцивилизационных взаимо- отношений. – М., 1994. – С. 11-20; Тримингем, Спенсер Дж. Суфийские ордены в исламе: Пер. С анг. / Под ред. И с предисл. О.Ф. Акимушкина. – М., 1989. – C. 328; The Sufi Orders in Islam. – Oxford, 1971; Хисматулин А.А. Суфизм. – Санкт-Петербург, 1999. – C. 269; Хисматулин А.А. Суфийская ритуальная практика (на примере браства Накшбандийа). – СПб., 1996. – C. 208; аш-Шахрастани, Мухаммад ибн Абд ал-Карим. Книга о религиях и сектах (Китаб ал-милал ва-н-нихал). Ч.1. Ислам / Пер. с араб., введ. и коммент. С.М. Прозорова. – М., 1984. – C. 271; Шиммель, Анне-Мари. Мир исламского мистицизма: П. с анг. – М., 1999. – C. 419; Mystical Dimensions of Islam. The University of North Carolina Press, 1975. 3 Қаранг: №7635/2; 18838. حﺮﺷ ﻪﺘﻴﺷﺎﺡ ﻰﻓ ﺔﻴﻓﻮﺹ ﺐهﺬﻣ ﻖﻴﻘﺤﺕ ﻰﻓ ةﺮﺥﺎﻔﻝا ةرد ﻰﻣﺎﺠﻝا ﻦﻤﺡﺮﻝاﺪﺒﻋ ىرﻻ رﻮﻔﻐﻝاﺪﺒﻋ ص48، (1905) 1323 ﻪﻨﺳ ىﺮﺠه ،ﺪﻨﻜﺷﺎﺕ №3183،3184. ءﻪﻝﺎﺳر ﻰﻣﺎﺠﻝا ﻦﻤﺡﺮﻝاﺪﺒﻋ 1917،ﺪﻨﻜﺷﺎﺕ كﻮﻠﺳ 4 Бундан кейин мазкур асар номини қисқача “Рашаҳот” деб ёзамиз. 53 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 холос1. Али Сафийнинг шоҳ асари “Рашаҳот”нинг тошбосма ва литогра- фик нашрлари билан асарнинг қўлёзма нусхалари ўртасида эса ғоят жиддий фарқлар, ўзгаришлар мавжуд2. Энг аввало, “Рашаҳот” асарининг қўлёзмалари ҳақида. Бу ҳақида юрти- мизда биринчи бор ўтган асрнинг қирқинчи йилларида тайёрланган ката- логларда қисқача маълумот берилган3. Ушбу маълумотлар асарнинг номи, муаллифи, асарнинг Хожа Убайдуллоҳ Аҳрорга бағишлаб ёзилгани ҳамда 1 Абдуллаев И. Нақшбандия – оламшумул таълимот // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. – Тошкент, 1993. № 9-10. – Б. 55-58; Ахмедов Б. Историко-географическая литература Средней Азии XVI–XVII вв. (Письменные памятники) / Отв. ред. У.И. Каримов. – Ташкент, 1985; Бабаджанов Б.М. Политическая деятельност шейхов накшбандийа в Мавераннахре (перв. пол. ХVI в.): Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 1996; Болдырев А.И. Ещё раз к вопросу о Ходжа Ахраре / Духовенство и политеская жизнь на ближнем и среднем востоке в период феодализма. – Москва, 1982; Бўриев О. Хожа Алоуддин Аттор. – Т.:Маънавият, 1994. – Б. 23; Бўриев О., Ҳасанов М. Хожа Муҳаммад Порсо // Буюк сиймолар, алломалар. – Т., 1996. 2-китоб. – Б. 47-51; Бўриев О., Ҳасанов М