Художественное осмысление темы «монголы» в арабской и узбекской литературе ХХ века

Аннотация

Мазкур мақолада мўғулларнинг Марказий Осиёга босқини каби тарихий воқеаларнинг бадиий талқини масаласи ёритилган. Мақолада араб ёзув- чиси Жамол ал-Ғитонийнинг “Мўғул” ҳикояси ва ўзбек адиби Миркарим Осимнинг “Ўтрор” қиссаси қиёсий таҳлил қилинган. Таҳлил жараёнида ҳар икки адибнинг асарларида тарихий мавзуларнинг бадиий инъикоси, образ яратиш маҳорати, мазкур ёзувчиларнинг услубий жиҳатлари кўрсатилган. Таянч сўз ва иборалар: араб адабиёти, ўзбек адабиёти, мўғуллар, тарихий мавзу, тарихий воқеа, ҳикоя, қисса. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы художественной итер- претации исторического события, такого как вторжение монголов в Центральную Азию. Дан сравнительный анализ рассказов арабского писателя Гамаля аль-Гитани «Монгол» и узбекского писателя Миркарима Осима «Отрар». Показывается худо- жественное отражение исторческой темы, мастерство создания образов и особенности стилистического своеобразия творчества писателей. Опорные слова и выражения: арабская литература, узбекская литература, монголы, историческая тема, историческое событие, рассказ, повесть. Annotation. This article examines the issues of the artistic interpretation of a historical event, such as the Mongol invasion of Central Asia. Comparative analysis of the short story "Mongol" by Gamal El-Ghitani and the short story "Otrar" by Uzbek writer Mirkarim Osim is been given in this article. In the process of analysis of these stories, the artistic reflection of the historical theme, the skills of mastering the creation of images and the peculiarities of the stylistic originality of the writers' works are shown. Keywords and expressions: Arabic literature, Uzbek literature, mongols, historical theme, historical event, short story, story tale. Ўрта аср тарихий мавзуларнинг орасида, айниқса, мўғулларнинг босқини мавзуси бадиий адабиётда алоҳида аҳамият касб этади. Мўғуллар босқини мавзусига ҳам араб ёзувчилари, ҳам ўзбек адиблари мурожаат қиладилар. Шу жумладан, мисрлик адиб Жамол ал-Ғитоний1нинг 2"لﻮﻐﻤﻝا" (“Мўғул- 1 Жамол ал-Ғитоний (1945-2015) – Мисрлик машҳур ёзувчи. Адиб “Минг йил аввал яшаган ўсмир кундалаги” (1969), “Аз-Зайн ал-Барака” (1972), “Ракета – “Ер-Ер” (1972), “Ал- Зафарон кўчасидаги воқеа” (1976), “Ар-Рифаи” (1977), “Ал-Ғитоний замини” (1981), “Муҳаббат ва шавқ номаси” (1986), “Пирамида матнлари” (1995) ва бошқа ҳикоялар тўплами ва романлар муаллифидир. 2.125-91 .ص .1991 .بﺎﺘﻜﻠﻝ ﺔﻣﺎﻌﻝا ﺔیﺮﺼﻤﻝا ﺔﺌﻴﻬﻝا .ةﺮهﺎﻘﻝا .ﻲﻧﺎﺜﻝا ﺪﻠﺠﻤﻝا .ﺔﻴﺼﺼﻘﻝا لﺎﻤﻋﻷا .ﻲﻧﺎﻄﻴﻐﻝا لﺎﻤﺟ 37 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 2 лар”) ҳикояси Марказий Осиёга мўғулларнинг босқини воқеаларига бағиш- ланган. Ёзувчи “Мўғуллар” ҳикоясида тарихнинг энг аянчли ва даҳшатли саҳифаларидан Чингизхоннинг Марказий Осиёга босқинчилик юриши, Хо- размшоҳлар мамлакатининг мўғуллар мамлакати билан чегарадош, асосий дарвоза шаҳри Ўтрор1нинг мўғуллар томонидан қамал қилиниши ва охир- оқибат босиб олиниб, талон-тарож қилиниши тасвирланган. Жамол ал-Ғитоний қаламига мансуб “Мўғуллар” ҳикоясининг услуби мураккаб бўлиб, тасвирнинг сатҳи равон, изчил бўлмай, турли баланд-паст даражада. Ёзувчи онг оқими, фрагментарлик каби замонавий бадиий тасвир воситалари, ҳамда тарихий солнома, “ҳикоя ичида ҳикоя”, Қуръони Карим оятларига ишоралар каби ўрта аср араб адабиёти услублари орқали янги, замонавий услубда асар яратган. Жамол ал-Ғитонийнинг ватанимиз бўлмиш Марказий Осиё тарихига, мўғуллар босқини воқеаларига бағишланган ҳи- кояси орқали етук тарихий билимлар эгаси, ўзи тасвирлаётган халқнинг урф- одатлари-ю анъаналари, дунёқарашларини яхши билган маҳоратли ёзувчи эканлиги намоён бўлган. Ёзувчи ҳикоясида ўша даврларда Марказий Осиё халқларининг диний ва дунёвий билимлари, яшаш тарзи, мўғуллар томонидан Ўтрорнинг қамали даврида халқнинг кўрсатган жасоратини акс эттирган. Миср адиби Ж. ал-Ғитонийнинг “Мўғуллар” ҳикоясининг таянч устуни ҳикоя бош қаҳрамони Исмоил исмли ёш йигит бўлиб, ёзувчи мана шу образнинг бошидан ўтказган воқеалари асносида тарихий воқеаларни, Ўтрор қамалини тасвирлаган. Мазкур ҳикояда Жамол ал-Ғитоний тарихий воқеаларни ўрта аср араб анъанавий насрий услублари ҳамда онг оқими ва фрагментарлик каби модернистик бадиий тасвир услублари орқали вобаста ҳолда акс эттирган. Ҳикоя сюжети икки йўналишда бири учинчи шахс, яъни муаллиф баёни, унда шаҳарни босқиндан олдинги аҳволи, сўнг Исмоилни мўғуллар томонидан асирга олиниб, зиндонбанд қилинишидаги воқеалар, иккинчиси Исмоилнинг хотиралари асносида ривожланади. Жамол ал-Ғитоний ҳикояда мана шу тарихий воқеалар орқали ватанпарварлик, диний ва ижтимоий адолат мавзу- ларни қамраб олади. Ёзувчи бош қаҳрамон талаба Исмоилнинг бошидан ўтказ- ган воқеалар тизимига тарихий воқеалар билан бир қаторда қаҳрамоннинг руҳий кечинмалари, орзу-истаклари-ю армонларини жойлайди. Ҳикоя 34 та қисмдан иборат бўлиб, воқеалар ҳар бир қисмда ўзаро бир-бирига изчил боғланмаган тарзда берилиб, ривожланади. Фрагментарлик ҳикояда ёзувчининг ижодий ниятини, яъни сюжет йўналишининг икки йўналишда ривожланишига имкон яратади. Ҳикоя