Теоретические взгляды на вопросы ориентализма и западничества: проблемы изучения Узбекистана и Средней Азии

Аннотация

In this article the author gives critical review of the famous conception of ‘orientalism’ and critically considers its antinomy – ‘occidentalism’. Irrelevance of both conceptions is shown. Keywords and expressions: Orientalism, Oxidentalism, Central Asia, Uzbekistan, geopolitics, democracy, synthesis, modernization, universalism. Таниқли олим Эдвард Саид 1979 йилда ўзининг “Ориентализм” деб номланган машҳур китобини чоп этганда, кўплаб олимлар мазкур асарни халқаро муносабтлар (ХМ) ва жаҳон тартиботи (ЖТ) масалаларига оид янги концептуал ёндашув деб қабул қилишди. Дарҳақиқат, Саид “ориентализм” тушунчасинининг маъно-моҳиятини тушунтирар экан, кўплаб олимларнинг эътиборидан четда қолган қизиқ бир воқеликни кўрсатиб берди, яъни: уму- ман Шарқни, Шарқ мамлакатлари ва халқларини, Шарқда кечаётган жараён- ларни Ғарбдаги шарқшунослик мактаблари ўзига хос услубда ва сиёсий мақсадга йўналтирилган кўринишда ўрганмоқда экан. Авваламбор, Саид “Ориент” ёки “Оксидент” дея, турли ерлар, минтақалар, жуғрофий секторлар каби жуғрофий, маданий ва тарихий бирликларни инсон ўзи ўйлаб топган (man-made) атамалардир, деб таъкидлайди. Бошқача қилиб айтганда, Шарқ бу ўз тафаккур тарихи, тасаввурлари ва луғатига эга бўлган махсус ғоя бўлиб, у Ғарб доирасида ва Ғарб учун Шарқ (Ориент) деган муайян мавжудликни яратади1. Ғарбда узоқ давр давомида Ориентализмни Шарқ тўғрисидаги билимлар мажмуаси сифатида маълум даражада фильтрловчи элакка айлантириш учун кўплаб ҳаракатлар амалга оширилган, дейди Саид. Натижада, Шарқ тўғрисида ўрнашиб қолган стереотиплар уни муайян тасав- вурлар қолипига солиб қўйган ва шу орқали Ғарб билан Шарқ орасида тегишли 1 Said E. Orientalism. N.Y.: Vintage Books, 1979. – P. 5. 93 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 муносабатлар тарзи шаклланиб келган. Масалан, Шарқ иррационал, қашшоқ, ёш болага ўхшаш, умуман “бошқача”; Ғарб (Европа) эса рационал, олижаноб, ривожланган, умуман “нормал” деб кўрсатилади1. Шундай чекланган, “тозаланган” тасаввурлар, ўз навбатида, табиий ра- вишда дунёнинг икки йирик қисмга бўлинганлигини англатади – бу “биз- лар” (Ғарбдагилар) ва “улар” (Шарқдагилар). Бундай сунъий бўлинишнинг оқибатини душманлик, кескинлик, бир-биридан бегоналашиш дунёқара- шисиз кўриш мукинми? деб савол қўяди Саид2. Асарнинг охирида Эдвард Саид қуйидаги хулосага келади: “Бошқалардан кескин фарқ қиладиган, соф маҳаллий, бетакрор ҳамда махсус жуғрофий макон- гагина хос бўлган диний, маданий ёки ирқий сифатлари билан ажралиб турган аҳоли мавжуд бўлган ўша жуғрофий маконлар тўғрисидаги ғоя ўта мунозарали ғоядир... Ҳақиқат шундан иборатки, Ориентализм муваффақиятли равишда янги империализмга мослаштирилган бўлиб, унинг асосий парадигмасида Осиёдан устувор бўлиш деган доимий империал режа мужассамлашган”3. Саиднинг илмий анъанасини давом эттирган ҳолда, Оксидентализм ҳодисасини таҳлил қилсак. Бу атама худди Ориентализмдек бир ёқлама концепция бўлиб, у ҳам “тозаланган”, “фильтрланган”, оғишдан ҳоли бўлма- ган қарашлар мажмуасидир. Ғарбшунослик доирасида биз кўпинча билвосита ёки бевосита Шарқнинг Ғарбдан ҳақиқатан ҳам кескин фарқи бор деган баёнотларни эшитамиз. Кўп ҳолат- ларда шарқий мамлакатлар ва халқлар орасида Ғарбни салбий тасвирлаш шунча- лик қатъиятлик билан амалга ошириладики, бунинг оқибатида Оксидентализм билан йўғрилган тасаввурлар чуқур илдиз отмай ва кенг тарқалмай қолмайди. Масалан, Ғарбни, хусусан, АҚШни салбий тасвирлашда “империализм”, “ге- гемонизм”, “дунё полицияси”, “ғарбона маданият”, “аҳлоқсизлик”, “демократияни ёйиш”, “вестернизация” ва ҳ.к. каби ўрнашиб қолган иборалар ишлатилади. Совет даврида ғарбий ҳаёт ва ғарбий сиёсий тузумларга “чириб бораётган капитализм” тамғаси осилган эди (ваҳоланки, социализмнинг ўзи чириб бормоқда эди). Оксиденталистик қарашларда ҳам “бизлар” ва “улар” деган белгилар ор- қали дунё бўлинади; оксиденталистик парадигмасида ҳам бегоналашишга хизмат қилувчи ғоялар мужассамлашган. Шундай қилиб, Ғарбдаги шарқшу- нослик (ориентализм кўринишида) Шарқдаги ғарбшунослик (оксидентализм кўринишида) бир-бирига ўхшаш назарий ва сиёсий қарашлар тизими бўлиб, улар худди бир-бирини тўлдириб туради. Бироқ, бундай қиёслашда янглишмовчилик пайдо бўлиши мумкин. Гап шундаки, ушбу икки илмий мактабни бир-бирига тенг деб бўлмайди. Балки Оксидентализмга қайсидир маънода Ориентализмга нисбатан акс-садо, реак- ция, жавоб деб таъриф бериш мумкиндир. Аммо, масалага чуқурроқ назар 1 Ibid. – P. 40. 2 Ibid. – P. 45. 3 Ibid. – P. 322. 94 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 ташласак, Ориентализм доирасида ва, умуман, ғарбий илмий доираларда уни танқид қилиш ва ислоҳ қилиш потенциали сезиларли даражада катта, Окси- дентализм тарафида эса бундай потенциал жуда суст кўринади. Ҳолбуки, юқорида айтилганидек, иккала мактабнинг назарий заифлиги уларнинг айрим концептуал унсурларини қайта кўриб чиқиш вазифасини тақозо этмоқда. Машҳур америкалик олим ва собиқ АҚШ Президенти маслаҳатчиси Збигнев Бжезинский ўзининг “Танлов. Глобал устуворлик ёки глобал етак- чилик