Копии рукописей Алишера Навои в Хорезме

Аннотация

This article is devoted to the study of Alisher Navai's handwritten divans, copied in Khorezm, which are stored in the main fund of the Institute of Oriental Studies, Uzbekistan Academy of Sciences. Also, the divan "Gharayib-al-sighar" No. 2058 copied by Muhammad Yakub Khorezmi in 1901 for the library of Muhammad Rahim Khan II Firuz. The critical text edition of the divan "Khazayin al-maani" was prepared by H. Suleim an. Keywords and expressions: oriental manuscript, a copy of manuscript, divan, description of manuscripts, gazal. Улуғ мутафаккир Алишер Навоий девонларининг қўлёзмалари унинг ҳаётлик вақтидан бошлаб дунёнинг турли ўлкаларига тарқалган. Тарихчи Хондамирнинг хабар беришича, XV юзйилликда Навоий асарларининг жуда кўп нусхалари Ҳиндистон, Яқин Шарқ ва Араб мамлакатларига савдо аҳли ва маданият арбоблари томонидан олиб кетилган1. Бугун Навоий девонлари қўлёзмалари Осиё ва Европанинг бир қанча фондларида сақланмоқда. Навоий девонлари Европага 1625 йилдан бошлаб етиб борган. Ўша йили Англиянинг Оксфорд университети шоирнинг ҳозирда 283 рақами билан сақланувчи бир терма девонини қабул қилгани ҳақида маълумот бор2. Навоий ижодхонасига оид турли жанрдаги шеърларнинг беш аср давомида қачон, қаерда, ким томонидан ва қай шаклда китобат қилингани шоир лирикасининг географик 1 Сулаймон Ҳ. Навоий асарларининг манбалари ва нашри ҳақида // Алишер Навоий. Асарлар. Ғаройибус-сиғар. – Т., 1963. 30-б. 2 Сулаймон Ҳ. Навоий асарларининг манбалари ва нашри ҳақида // Алишер Навоий. Асарлар. Ғаройибус-сиғар. – Т., 1963. 79 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 чегарасини чизиб беради, айни пайтда, бу Навоий ижодига бўлган эътиборни ҳам англатади. Шу ўринда бу девонларнинг кўчирилиш ва сақланиш ўрни тушунчалари алоҳида масала эканини ёдда тутиш керак. Ҳозирда ЎзР ФА Шарқшунослик институти асосий фондида Навоий асарларининг 500 га яқин қўлёзмаси сақланмоқда. Улардан 160 таси девон- ларининг қўлёзмаларидир. Мазкур қўлёзмалардан 24 таси Хоразмда кўчи- рилган. Эътиборингизни қуйидаги жадвалга қаратамиз1: Қўлёзманинг Кўчирилган Девон № сақланиш Кўчирувчиси санаси (ҳ/м) номи рақами 1 8309 XVII в. ТД − Мулла Отаниёз ибн 2 7224 1206/1791 й. ТД хўжа Муҳаммад Марҳумий 3 1277 XVIII аср ТД − 4 7204 1282/1803 й. ТД − 5 6792 1244/1828−1829 йй. ТД − Мулла Муҳаммад 6 646 1257/1841−1842 йй. ФК Назар ибн Қиличжон Хоразмий 7 6907 1259/1843 й. ТД − Мулла Дўстмуҳаммад 8 7048 1263/1847 й. ТД ибн Одам халифа Гурлоний Саййид Ниёз ибн 9 7370 1266/1849−1850 йй. ТД Ниёзбоб Саййид ал- Хоразмий 10 8488 1283/1866−1867 йй. ТД − 11 8489/I 1297/1879−1880 йй. ТД − Мулла Муҳаммад 12 7818 1299/1882 й. ТД Амин ибн Оллоҳбердибой Мирза Ҳидоятулла 1302−1303/1884−18 13 4772 ТД валади Муҳаммад 85 йй. Мадҳий хатиб Муҳаммад Яқуб девон 14 2058 1318/1901 й. ҒС валади Уста Қурбонниёз Хоразмий 1 Жадвалда Алишер Навоий девонларининг номлари қисқартма тарзида берилди: ТД – “Терма девон”, ХМ – “Хазойину-л-маоний”, ҒС – “Ғаройибу-с-сиғар”, БВ – “Бадойиъу-л- васат”, ФК – “Фавойиду-л-кибар”. 80 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 Муҳаммад Яқуб девон 15 647 1319/1901 й. ФК валади Уста Қурбонниёз Хоразмий 16 7098 1319/1901 й. БВ Муҳаммад Яқуб девон валади Уста Қурбонниёз Хоразмий 17 7059/II 1319/1901 й. ТД Мулла хўжа ибн Эшбобо сўфи Хоразмий 18 3457 XIX а. ХМ – 19 1293 XIX а. ТД – 20 6967/III XIX а. ТД – 21 8566/I XIX а. ТД – 22 9412 XIX а. ТД Мулла Эрмуҳаммад Эшмуҳаммад мерган ўғли 23 10253 XIX а. ТД – 24 3458 XIX а. БВ – Кўринадики, ЎзР ФА Шарқшунослик институти асосий фондида сақланаёт- ган Хоразм китобат санъатининг маҳсули ҳисобланмиш Навоий ижодхонасига оид шеърлар “Терма девон” (18 та), “Хазойину-л-маоний” (1 та), “Ғаройибу-c- сиғар” (1 та), “Бадойиъу-л-васат” (2 та), “Фавойиду-л-кибар” (2 та) каби девон- лар тартибида кўчирилган. Эътиборлиси, уларнинг энг кўп қисми XIX асрда кўчирилган “Терма девон”лардир. Бу ҳодисани Хива хонлигида Қўнғиротлар ҳукмронлиги даврида (1804–1920) Навоий шахси ва унинг ижодига бўлган эътиборнинг ниҳоятда ортиб борганлиги билан изоҳлаш мумкин1. Бу даврда Хоразмда ижод этган икки буюк шахс Мунис (1778–1829) ва Огаҳий (1809–1874) ижодининг умумий томони ҳам уларнинг Навоий давомчи- лари экани билан боғлиқдир2. Хусусан, Муҳаммад Раҳим Баҳодирхон II Феруз (1864–1910) ҳукмронлиги даврида Навоий ижодигагина эмас, балки туркий адабиётга бўлган эътибор ҳам кучайди. Туркийда ижод этган шоирларнинг де- вонларини кўчириш, уларнинг асарларини баёзларга киритиш, шунингдек, фор- сийда ёзилган асарларни туркийга ўгириш, ҳатто бир асарни бир нечта таржи- монларни жалб қилган ҳолда таржима қилиш анъана тусига айланган эди3. Шоир ижодий меросининг энг кўп “терма девон” ҳолида китобат қилингани эса Хоразм ҳудудида кўчирилган девонлар нусхаларигагина хос эмас. Сабаби, 1 Қаранг: Erkinov A. Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th–18th centuries (the case of poetical anthologies, bay āz). International Journal of Central Asian Studies. C. H. Woo (ed.). vol. 12, 200