Роль поэзии Муллы Гавваси и Муллы Ваджахи в литературе Дакхини

Аннотация

T he article is about the creativity of poets who lived in Golkonda in the 17th century during the reign of the Kutubshah dynasty, such asM ulla Gavasi and about his book Sharkhi Margub al-Kulub and Shahadat al-hakika, Mulla Vajahi, about his masnavi "Irshadn ama”. Keywords and expressions: dekan, dakhini, do’hra, sultanate, sufizm, elegy, ghazal, poem genre, ode, rexti. Мулла Ғаввосий султон Муҳаммад Қули Қутбшоҳ даврида шеърият осмонига чиққан бўлса, унинг ўғли султон Абдулла замонасида юлдузи янада порлади1. Бу шоир ҳақида адабиётшуносларнинг бир-бирига зид турфа фикр- лари мавжудлигини айтиш керак. Саховат Мирзонинг ёзишича, унинг тўлиқ исми шайх Ҳусайн Баҳоуддин бўлган2. Аммо олим Жамол Шариф бунга раддия билдириб, “Ғаввосийнинг исми” номли мақоласида “унинг куняси абу Муҳаммад эди”, деб ёзади3. Буни у қуйидагича асослайди: “У ўрганган қадим бир баёзда бир рубоий тагида Абу Муҳаммад муаллиф сифатида ёзиб қўйилганини кўрган. Бу рубоий Ғаввосийнинг чоп этилган куллиётида бор”. Декан шоирлари ижодини чуқур ўрганган олим Насируддин Ҳошимийнинг ёзишича, “Баъзи шахслар Ғаввосийнинг исмини Баҳоуддин деб биладилар, аммо бу ҳали ўз тасдиғини ҳеч қаерда топмаган”, деб ёзади4. Умар ибн- ушшамийнинг ҳанафийа фиқҳига бағишлаб ёзган “Насаб-ул эҳтисаб” номли арабча асарининг котиби Ғаввосийнинг ўзи бўлиб, бу китобни насх ўрнига настаълиқда ёзган5. Бунда Ғаввосийнинг исми Шайх Ҳусайн Баҳоуддин, ٢٠١٦،٥ ،ﯽﻠﮨد ﯽﯿﻧ، ودرا ﮟﯿﻣ ﻦﮐد ﯽﻤﺷﺎﮨ ﻦﯾﺪﻟا ﺮﯿﺼﻧ 1 ١١١ ص،١٩٥٤، ﯽﭼاﺮﮐ ودرا ہﻟﺎﺳر مﻼﮐ ﺎﮐ سا روا ﯽﺻاﻮﻏ اﺮﻌﺸﻟا ﮏﻠﻣ ازﺮﻣ توﺎﺨﺳ 2 ٢٩ ص ١٩٦٨ دﺎﺑآرﺪﯿﺣ ،سر ﺐﺳ ،مﺎﻧ ﺎﮐ ﯽﺻاﻮﻏ ﻒﯾﺮﺷ لﺎﻤﺟ 3 ٢٠١٦،٥ ،ﯽﻠﮨد ﯽﯿﻧ، ودرا ﮟﯿﻣ ﻦﮐد ﯽﻤﺷﺎﮨ ﻦﯾﺪﻟا ﺮﯿﺼﻧ 4 ٩٨ ص لوا ﺪﻠﺟ، بﺎﺴﺘﺣا لا بﺎﺼﻧ ﯽﻣﺎﺷ لا ﻦﺑا ﺮﻤﻋ 5 33 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 лақаби Ғаввосий, куняси Абу Умар ва тахаллуси Ғаввосий деб ёзилган. Бу асарнинг таржимасида шоир ўз лақабини тахаллус ўрнида қўллаган. Доктор Зўрнинг “Урду шеҳпаре” асарида ёзишича, Ғаввосий Иброҳим Қутбшоҳ даврида туғилган1. Мулла Ғаввосий ўта кучли иқтидор эгаси бўл- ган. Унинг ижоди аста-секин авж пардасига кўтарилиб, юлдузи балқий бошлаган бир паллада у девонини тузишга киришади. Кўплаб ғазалларини султон Муҳаммад Қули Қутбшоҳ ғазалларига тазмин қилиб ёзган. Султон Абдулла даврида сарой шоиридек катта мансабга тайинланган. Султон ҳам шоирона табиат эгаси бўлиб, ўз даврининг шоиру фузалоларига иззат-икром кўрсатади. Бундан улар янада завқ-шавқ ила ижод қила бошлаган. Ғаввосий ўзининг “Тўтинома”сида султон Абдулла шахсини кўкларга кўтаради. Му- ҳаммад Қутбшоҳ замонасида шоирлар гўшанишин бўлиб қолган бўлса, султон шарофати ила гўё улар иккинчи ҳаёт топдилар2. Ғаввосий ёш жиҳатдан мулла Важаҳийдан кичик эди. Муҳаммад Қули даврида Важаҳий катта обрў-эътиборга эга бўлган бўлса, султон Абдулла даврида Ғаввосийнинг бахти кулди. “Қутб Муштарий”да икки шоир ўртаси- да кечган зиддиятни кўриш мумкин. Ғаввосий чиштия силсиласига мансуб бўлиб, унинг тахаллуси олдидан ке- ладиган “Мулла” сўзи унинг диндор ва тақводор бўлганига ишорадир. Доктор Зўр ва Саховат Мирзо Ғаввосийнинг муршиди Сайядшоҳ абул Ҳасан Ҳайдар бўлган, улар ҳазрат Гесударознинг набиралари бўлган, деб ёзадилар3. Мулла Ғаввосий ўзини шеър майдонида шер деб ҳисоблар, ўз замондош- ларини ҳеч деб биларди4. Бундай ғурур ҳисси унинг шеърларидан аниқ сези- либ туради. Гап шундаки, Ғаввосийнинг обрў-эътибори борган сари ортиб борар, унинг ихлосмандлари доираси яна ҳам кенгайиб борарди. Бижопур султони Муҳаммад Одилшоҳ ўз вазири Хавосхоннинг такаб- бурлигидан безор бўлиб, Голконда ҳукмдоридан ёрдам сўрайди. Шунда сул- тон Абдулла нафақат Малик Хушнудни, балки Ғаввосийни ҳам унга қўшиб, Бижопурга элчи қилиб жўнатади. Шоир ўз юртига қайтаётганида ҳукмдор унга ҳадя тариқасида бир катта фил, олтита ироқи от, дуру жавоҳирларга тўла икки сандиқ беради. Ғаввосий Султон Абдуллага бағишлаб “Саиф ул-Мулук ва Бади ул-Жамол” номли 14000 мисрадан иборат маснавий ёзган. У асарни бир ойда ёзиб тугат- ганлиги айтилади, лекин бу ўз исботини топмаган. “1001 кеча”дан олинган мавзу асосида у шаҳзода Саиф ул-Мулук ва малика Баду ул-Жамолнинг севги қиссасини тасвирлайди. Асар мавзуси ва тилининг соддалиги халқ оғзаки ижо- дидан – эртак эканлигидан далолат беради. Бутун китоб давомида Қутбан, Ман- ١٠٤ ص، ےرﺎﭙﮩﺷ ودرا روز ﺮﭩﮐاڈ 1 ہﻣﺎﻧ ﯽﻃﻮﻃ ہﻣﺪﻘﻣ یﻮﺿر ﯽﻠﻋ تدﺎﻌﺳ ﺮﯿﻣ ١ ص ، 2 روز ﺮﭩﮐاڈ ‘١١١ ص،١٩٥٤، ﯽﭼاﺮﮐ ودرا ہﻟﺎﺳر مﻼﮐ ﺎﮐ سا روا ﯽﺻاﻮﻏ اﺮﻌﺸﻟا ﮏﻠﻣ ازﺮﻣ توﺎﺨﺳ 3 ١٠٤ ص، ےرﺎﭙﮩﺷ ودرا ١٠٥ ہﺤﻔﺻ“……..”……..”……….. 4 34 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 ган ва Муҳаммад Малик Жоизий каби ҳинд шоирларининг таъсири сезилиб туради. Ҳиндча ва санскритча сўзлардан ташқари Ғаввосий маратҳий, телугу ва каннарадан олинган ибораларнинг баъзиларини ўз ҳолича, баъзиларини эса ўзгартирган ҳолда қўллайди. Гарчи у Ҳиндистон табиати, шаҳарлари ва уммо- нини моҳирлик билан тасвирлаган бўлса-да, унинг ҳикоялари мазмуни мавзунинг Ғарбий Осиёга тегишли эканлигини кўрсатиб туради. Қадим замонда Мисрда бир Асим Навал исмли шоҳ яшаган бўлиб, у бефар- занд эди. Мунажжимлар унга Жава қиролин