Поэтические жанры арабского фольклора

Аннотация

This article analyzes one of the most immersing questions in the Arabic folklore song in the genre of Arabic folk arts. It distinguishes the genre which assists on enhancing and suggesting them differently. Keywords and expressions: folklore, poetic and aesthetic signs, folk art, song genres, rajas-urzhuzа, holiday songs, lullabies, songs related to the well, mavalya. Қўшиқ ҳар бир халқ фольклорининг энг қадимий ва оммавий турларидан бири сифатида бадиий тафаккурнинг тарихий ривожида алоҳида ўрин тутади. Арабларнинг қўшиқ фольклори бадиий сўз ижрочилигининг бу турига хос барча умумий поэтик ва эстетик белгиларни ўзида мужассам этганлиги билан характерланади. Исломдан аввалги араб шеъриятининг бизгача етиб келган асосий намуналари орасида муаллифи аниқ бўлмаган, бадиий қури- лиши ва ифода усулларига кўра алоҳида туркумни ташкил этадиган шеърий асарлар ҳам борки, уларни, шубҳасиз, халқ ижоди маҳсули деб қарамоқ керак. Чунки бундай шеърларнинг кўп қисми қўшиқчилар томонидан ашула қилиб айтилган. Қадимги араб шеъриятининг тадқиқотчиси Ҳусайн Нассар- нинг ёзишича, исломдан аввалги араб фольклорининг назмий жанрлар тар- киби қуйидагича тасниф қилинган: 1. Ағани ал-афраҳ (байрам қўшиқлари); 2. Ағани ат-туфула (болалар қўшиқлари); 3. Ағани ал-абар (қудуқ қўшиқлари); 4. Ағани ал-бина (бинокорлик қўшиқлари); 5. Ал-ҳида (туякашлар қўшиғи); 6. Анашид аҳ-ҳуруб (ҳарбий-ватанпарварлик қўшиқлари); 7. Ан-нуваҳ (йиғи-йўқловлар)1. Кўпгина қўшиқлар жанрий мансубиятидан қатъи назар энг содда поэтик вазн – ражазда тўқилган ва одатда уржузалар, деб аталган. 1 Ҳусайн Нассар. Аш-шиъру-шаъбий ал-арабий. – Қоҳира, 1962. – Б. 38. 14 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 Байрам қўшиқлари туркумида тўй маросим қўшиқларининг ўзига хос ўрни бўлган. Назаримизда, “араб халқ маросим қўшиқлари” қадимги араб фольклорида шаклланган адабий анъананинг бевосита таъсирида яратилган. Қуйида келтириладиган қўшиқда араб фольклорига хос ўйноқилик, лирик кайфиятнинг бўртиб туриши каби белгилар яққол кўзга ташланиб туради: [Ataynakum, ataynakum fayyuna, nuhayyikum, va lav la-z-zaxabu-l-axmar ma xallet biu adikum. va lav ma-x-xinta-s-samra ma simnat azarikum1]. (Бизлар келдик, бизлар келдик, бизни қутланг биз ҳам сизни қутлайлик. Бадавий қизларингиз қанчалик зебу зийнат билан ўзига оро берган бўлса, шунчалик меҳр-оқибатлидирлар) Араб халқ болалар қўшикларини мавзу йўналишига кўра икки туркумга бўлиш мумкин: а) болаларнинг ўзи томонидан тўқилган қўшиқлар; б) аллалар. Ўрта аср араб фольклорида алла жанри “мураққисат” атамаси билан тас- нифланган. “Мураққисат” атамасининг луғавий маъноси “ўйин тушишга маж- бур қилиш” демакдир. Қадимги арабларнинг аллалари ва болаларни овутиш мақсадида айтиладиган эркалаш қўшиқлари ҳақидаги маълумотлар таниқли венгер семитолог олими И. Гольдциер томонидан тўпланган2. 1968 йилда эса бу материаллардан тузилган матнлар тўплами (400 га яқин матн) В. Вальтер таҳрири остида нашр ҳам этилди. Болалар поэтик фольклори жанрларига оид асарлар ўзининг нисбатан турғун матнга эгалиги, тарихий-фольклор жараёнлари давомида ниҳоятда кам ўзгаришга учрашига кўра консерватив характерга эга. Мисол тариқасида XIX аср охирида Суриядаги эл-Хесн қишлоғида истиқомат қилган бир деҳ- қон аёлдан ёзиб олинган қўшиқни келтиришни лозим, деб биламиз: [Ya habib il galb, (Эй қалбим маҳбуби, La tham ad darb, Йўл юрганда бўл огоҳ, Yidbanur il arab Саҳройилар дуч келиб, Yahsibunak kelb]. Қазимасин итлар йўлингга чоҳ). Қудуқ қўшиқлари деб аталувчи халқ шеъри намуналарининг юзага ке- лиш тарихи араб фольклорининг энг қадимги даврлардаги тараққиёт босқич- ларига боғланади. Чунки, асосан, чўл-саҳроларда истиқомат қилган бадавий- ларнинг турмуш тарзи кўп жиҳатдан қудуқ ва ундаги улуғ неъмат – оби ҳаётга боғлиқ бўлган. Сувсиз ҳаётни тасаввур қилиш мушкул. Шунинг учун бадавийлар ҳаётида ҳар бир қудуқнинг қазилиши унутилмас воқеа бўлган. 1 Ҳусайн Нассар. Аш-шиъру-шаъбий ал-арабий. – Қоҳира, 1962. – Б. 60. 2 Goldziher I. Altarabischeen Wiegen und Schlummerlieder // Wiener Zeitschrift fur die Kunde des Morgenlandes. Bd. 2. –Wien. 15 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 Қудуқ қазиш чоғида улар ўз меҳнати, яъни оби ҳаёт манбаининг бунёд эти- лишига бағишланган халқ қўшиқларини куйлаганлар, ана шу қазув жараёни билан боғлиқ меҳнат қўшиқлари “қудуқ поэзияси” деб аталган. Ҳусайн Нас- сарнинг маълумотига қараганда, ади қабиласига мансуб бадавийлар қудуқ қазиётганда шундай қўшиқ айтганлар: [Nahnu xafarna bi’rana-l-xafira, Baxran yadjishu ma’uhu g‘azira1]. (Қудуқни чуқур қилиб ковладик биз; сув денгиздек кўпириб, отилиб чиқар шаксиз). Бизнинг кунларгача сақланиб қолган қадимги араб халқ қўшиқлари ҳажман кўп эмас, бунинг устига исломдан аввалги даврда яратилган араб фольклори материаллари орасида лирик, эпик ва сатирик характерда қўшиқлар учрамайди. Қўшиқнинг бундай турлари ўрта асрлардан кейин шакллана бошлаган. Ўрта аср араб поэтик фольклори шеърий шаклларга ниҳоятда бойлиги диққатга сазо- вордир. XIV–XV асрларда яратилган араб адаби