Становление и развитие новых прозаических жанров в средневековой арабской литературе

Аннотация

This article discusses the formation and development of such prosaic genres of Medieval Arabic literature as rasail (tarassul), adab, tavqiat, risala, maqam and examples of their application. The article notes that medieval written prose is such a pon- derable part of classical Arabic literature as poetry, which has been a great success with the readers and contributed to the artistic taste education. Keywords and expressions: Qur'an, Medieval, Arabic literature, prose, poetry, risa- la, makama, genre. Қуръони Каримнинг нозил бўлиши, пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.)нинг фаолиятлари, арабларнинг фатҳ қилган ерларида ислом динининг тарқалиши ҳамда VII аср ўрталарида рўй берган ва араблар ҳаётини тубдан ўзгартириб юборган бошқа воқеа-ҳодисалар араб адабиётига, жумладан, насрнавис- ликка таъсир кўрсатди. Қуръони Карим ва ҳадислар маънолари, иборалари, сўзлари, услублари насрнависликка туганмас заҳира сифатида хизмат қилди. Бундай насрга янги ислом жамиятида талаб пайдо бўлган эди, чунки ислом дини тамойиллари, асослари, бошқариш қоидалари ва бошқа жиҳатлари шарҳ ҳамда тафсирларга муҳтож эканлиги сезилди. Булар билан бир қаторда 4 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 эса забт этилган минтақалардаги ҳукмдорлар билан ёзишмалар бошланди, булар, ўз навбатида, янги насрий жанрлар ривожланишига олиб келди. Насрга юклатилган вазифани шеърият бажара олмас эди. Чунки шахс- нинг жамият билан эътиқод орқали боғланиши, унинг ўз ҳуқуқ ва вазифа- ларини англаши, ҳукмдорнинг халқ билан муносабати, ёзма нутқининг аниқ- равшан, тушуниш учун осон бўлиши, келтирилган мисоллар ва ҳикматли сўзларни англаш қийинчилик туғдирмаслигини талаб қилди. Умуман олганда, ёзма адабиёт арабларда ислом пайдо бўлиши билан ри- вожланди. Унгача жуда оз миқдорда фақат маккаликлар ёзиш-ўқишни билар эди. Бадр воқеасидан кейин ҳар бир асир тушган билимли маккалик зиммасига ўнта мусулмонни ўқитиш қўйилди. Кўп ўтмай ёзишни биладиган котиблар сони ошиб борди. Расулуллоҳ (с.а.в.) қошларида котиблик қилганлардан Абу Бакр, Умар, Усмон, Али каби хулофои рошидин, Абдуллоҳ ибн Равоха, Абдул- лоҳ ибн ал-Арқам, Муовия ва бошқа таниқли шахсларни зикр қилса бўлади. Улар пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.)нинг ёнларида аҳдлар тузиш, мактублар жў- натиш ёки жавоб қайтариш каби ёзилиши талаб бўлган ишларни бажардилар. Шу даврдан бошлаб ёзма адабиётнинг ўша даврдаги аҳамиятли жанри – расоил (ёзишмалар) тараққий топди. Расоилларда, энг аввало, исломга даъ- ватни кўрамиз. Жумладан, Пайғамбар (с.а.в.)нинг давлатлар бошида турган шоҳ ва султонларга юборган мактубларида бундай даъватлар бор. Шунинг- дек, мактубларда минтақаларга юборилган ноибларга диннинг асослари шарҳи ва ислом аҳкомлари баёни учрайди ёки уларга янги топшириқлар, фармонлар жўнатилади. Лашкарбошиларнинг халифаларга йўллаган рисола- ларида эса ғалабалар ҳақида эълон қилинади ё ёрдам юбориш тўғрисида илтимос қилинади. Бундай илтимослар, айниқса, халифа Умарга кўп бўлган. Бу расмий ёзишмалар тажрибаси сўнгги даврларда мислсиз кенгайгандан кейин алоҳида девонхоналар ташкил топиб, мактублар тузиш ёки жавоблар ёзиш билан махсус тайинланган котиблар шуғуллана бошлади. Расмий расоиллар ўзига хос услубга эга эди. Расулуллоҳ (с.а.в.) ва биринчи халифалар ёки саҳобалар имлосида ёзилган ушбу мактублар баёни- нинг кучлилиги билан ажралиб турарди. Улар фикрларини лўнда, аниқ ифодалашга интилардилар, мавҳум сўзлар деярли учрамас эди. Сунъий сўз безакларидан, муболағалар ишлатилмас эди. Қабилаларга юборилган мак- тубларда маҳаллий лаҳжа сўзлари учраши мумкин. Рисолаларда қуръоний оятлар ёки ҳадислардан иқтибослар қилинар эди. Рисолалар ёзиш “Бисмиллоҳ” билан бошланиб, муайян тартибга бўйсунар- ди. Мисол тариқасида Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг форс шоҳи – Хисравга1 юбор- ган хатлари билан танишамиз: “Бисмиллаҳир роҳманир роҳим. Расулуллоҳ Муҳаммаддан форсларнинг буюги Хисравга. Кимки тўғри йўлдан борган бўлса, Аллоҳ ва унинг Расулига ишонса, ўшанга саломлар бўлсин. Мен сени ҳаммадан буюк ва қудратли 1 Хисрав – Кисро, Кисрав, Хисрав – қадимги Эрон шоҳларининг унвони 5 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2018, № 1 Аллоҳга эътиқод қилишга даъват этаман. Мен, кимки исломга кирган бўлиб, кофирларга қарши сўз отса, у дунёда ҳам яшайди, деб хабар бериш учун барча одамларга юборилган Аллоҳнинг расулиман. Сен хам исломга кир, акс ҳолда, мажуслик (оташпарастлик) гуноҳига ботасан”1. Шундай қилиб, илк ислом даврида ёзма адабиёт вужудга келиб, тадри- жий равишда давлат ишлари кенгайиши билан шаклланиб борди, лекин унинг чегараси ҳали анча тор эди. Уммавийлар даврида (VII аср иккинчи – VIII аср биринчи ярми) турли сиёсий партиялар, мазҳаблар ва оқимлар кўпайиши, халифаликнинг кенгайиши билан турли жойларда девонхоналар барпо бўлди ва ёзишма (расоил)лар янада ривожланди, бир томондан, хали- фалар девонхоналар орқали турли вилоятларга, ҳокимларга, лашкарбоши- ларга, тарафдорларига, ҳатто душманлари ва рақибларига мактублар уюшти- рар эди. Турли минтақалардан халифалик марказига жавоблар келиб, жойдаги вазият ва аҳволла