Жизнедеятельность, научное наследие Абу Насра Фараби и Ибн Мискавайха

Аннотация

This article is devoted to a brief account of the life and scientific legacy of the great thinkers of the tenth and eleventh centuries, Abu Nasr al-Farabi and Abu Ali Ahmad ibn Muhammad Ya'qub ibn Miskawayh. Philosophers have left a bright mark in science and in the history of Islamic philosophical thought with their philosophical views and teachings. Farobi is known as the "Second Teacher" ("Muallim saniy"), and Miskawayh is known as the "Third Teacher" ("Muallim-salis"). This means that the high titles are a clear example of the appreciation given to their contribution to Muslim Arab philosophy. On the basis of the philosophical teachings of the thinkers, the role of the Mashhaiyun movement in the ethics of the Middle East Muslim East is highlighted. Keywords and expressions: Abu Nasr al-Farabi, ibn Miskawayh, "The Second Teacher," "The Third Teacher," "The Book of Music," Mashhaiyyun, new Platonicism, "Al-Fuzul Asghar," "Metaphysics," "Tahzib ul-Akhlaq," thinking. Кириш. Маълумки, Абу Наср Форобий ва Ибн Мискавайҳ Шарқда маш- шоийюн деб номланган йўналишнинг ёрқин вакилларидан ҳисобланади. Шунингдек, Аристотелдан кейин Абу Наср Форобий “Ал-муаллим ус-соний” яъни “иккинчи муаллим”, Ибн Мискавайҳ эса “Ал-муаллим ус-салис” яъни “учинчи муаллим” номи билан машҳур бўлган. Шунингдек, Форобий ва Ибн Мискавайҳнинг ахлоқий қарашлари юнон фалсафасидан таъсирланганлиги учун ҳам ўхшаш сифатга эга эканлиги айтилади. Форобий ва Ибн Мискавайҳ эса юнон мутафаккирларининг жамият ва ижтимоий ахлоқ тўғрисидаги таълимотларини исломий нуқтаи назардан қайта ишлаганликлари, уларнинг бахт-саодат ҳақидаги қарашлари ақл ва илмга асосланиб, руҳиятнинг моддиятдан устун қўйиши жиҳати ҳам ўзаро мос келиши файласуфлар асарларидан келтирилган иқтибослар билан далилланади. Форобийнинг ахлоқий қарашлари том маънода Мискавайҳнинг ахлоқий қарашларига таъсир ўтказганлигини ёритишга ҳаракат қилинади. Мақсад ва вазифа. Абу Наср Форобий ва Ибн Мискавайҳнинг ҳаётий фаолияти ва илмий меросини таҳлил қилиш, уларнинг фалсафий-ахлоқий қарашларини чуқурроқ ўрганиш ва ундаги маъно моҳиятини теранроқ англаш, шу билан бирга ўша давр, яъни Ўрта асрлардаги фалсафий-ахлоқий руҳиятни тушуниш имконини беради. Ўрта аср Мусулмон шарқи буюк файласуфларининг илмий меросини таҳлил қилиш мақсадида қуйидаги вазифалар белгиланди: 220 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 2 - Форобий ва Мискавайларнинг ҳаётий фаолияти ва илмий меросини таҳлил қилиш; - Форобий ва Мискавайҳнинг фалсафий ғояларини ёритиш; - Абу Наср Форобий ва Ибн Мискавайҳнинг илмий меросини ўрганишда “асл” манбаларга таяниш. Усуллар. Тадқиқот олиб бориш давомида тизимлилик, назарий-дедуктив хулоса чиқариш, анализ ва синтез, тарихийлик ва мантиқийлик тамойил- лардан фойдаланилди. Натижалар ва мулоҳаза. Ўрта Осиё халқлари маънавий маданиятининг ўсишида ислом маданиятининг аҳамияти катта бўлди. Ислом фақат дингина эмас, балки янги маънавий йўналиш сифатида ҳам бутун маданий жараёнга, барча мусулмон мамлакатлари орасида ижтимоий-маданий ва маърифий алоқаларнинг кучайишига сезиларли таъсир кўрсатди. Бу даврда маънавиятда ҳурфикрлилик, ҳар қандай билим, илм-фанга ҳурмат, диний оқимлар эркинли- ги устуворлик қилган. Диний ва дунёвий илмлар ўзаро узвий боғлиқ ҳолда ривож топиб борди. Қадимги Юнон, Ҳинд ва бошқа юртлар анъаналаридан, билим манбаларидан ҳам кенг ижодий фойдаланилди. Х асрнинг иккинчи ярми ва ХI аср бошларида Хоразмда вужудга келиб кенг фаолият кўрсатган машҳур Маъмун академияси илм-фан равнақига ижобий таъсир этди. Муҳаммад ал-Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Абу Наср Мансур ибн Ироқ сингари илм пешволари ҳам дастлаб шу фан масканида улғайиб, камолот босқичига кўтарилганлар. IХ-ХI асрларда Мовароуннаҳрда илм-фан юксалди, ҳозирги замон фанининг кўплаб тармоқлари ва йўналишларига чинакам пойдевор яратил- ди. Хусусан, математика, алгебра, астрономия, тиббиёт, геология, геодезия, жуғрофия, фалсафа сингари дунёвий фанларнинг тамал тоши том маънода шу даврда қўйилди. Жаҳон фани равнақига беназир ҳисса қўшган Уйғониш даври даҳолари орасида буюк юртдошимиз Абу Наср Форобий (873-950) сиймоси ёруғ юлдуздек фан осмонида чарақлаб туради. Янги афлотунча ақидаларнинг муназзам араб тилидаги биринчи шарҳи айнан унинг яъни энг йирик ислом файласуфи ва мантиқшуноси Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Тархон Форобий асарларида берилган. Ўрта асрларда араб тилида ижод қилганлар Форобийни Абу Наср, деб атаганлар. Абу Наср Форобий ҳижрий 260 (873) йилда Арис дарёси Сирдарёга қуйиладиган жойда Шош – ҳозирги Тошкентдан 250 км шимолий-ғарбида жойлашган Фороб (Ўтрор) деган жойда туғилган. У Форобда, Шош, Бухоро ва Самарқандда таълим олди. Бағдодда илмий изланишларини давом эттириб, умрининг охирги йилларида Ҳалабда, сўнгра Дамашқда яшади. Манбалар гувоҳлигича, Форобий мантиқ илмини христиан динидаги олим Юҳанно ибн Ҳайлондан ўрганган бўлса ҳам, тез орада ўз замонасидаги барча мусулмон олимларидан бу соҳада ўзиб кетган. Форобий Бағдодда 221 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 202