Стихи Барика Шафея, написанные в традиционной форме (вопросы формы, содержания и художественности)

Аннотация

The article analyzes the poems written in the traditional form of creativity of Barik Shafei, identifies the problems of their form, content and art, their place in the poet's work and in the literature of this period. The article examines the state of literature in the Dari language at the beginning of the twentieth century, the place of traditional genres in lyric poetry, such as gazelle, rubai and qasida, as well as the changes that took place in poetry in the Dari language at that time. Also, questions of content are clarified first, and then changes in forms. The research is based on theoretical research methods. In the work of Barik Shafei, despite the change in content, there are poems of the traditional form. In the poet's poems, the subject of love of the lyrical hero is mainly socio-political themes. In these poems, the traditional romantic spirit is now shifted towards caring for the Motherland and the life of the people, their fate. There have also been changes in the means of artistic depiction in poetry. In particular, we can see in poems that such pictorial means and techniques as "shham", "shu'la" and "parvona" do not have the same meaning as in traditional poems. Also, according to the rhymed form of the gazelle "Khar kadar" ("No matter how much"), it refers to the type of gazelle in which the first line is repeated in the last line. The content is different from that of traditional poetry. In the gazelle, the poet from time immemorial expounds his complaints. In the poems of Barik Shafei, these images expanded their semantic volume in accordance with the theme and tone. The poet has renewed the word by reinventing it, but we see that the layers of meaning have not completely disappeared, but the meanings are gradually preserved in them. Keywords and expressions: Barik Shafei, tradition, innovation, ghazal, “Guhar-e nâyâb”, “Khar kadar”, “Hama xâband”, artistic means of image. Кириш. Тарихан мумтоз форс адабиёт билан бирлашиб кетган классик дарий адабиёти ҳам вақт ўтган сайин турли ўзгаришларга учраб борди. Шаклан анъанавийлик XX аср бошларида дарий адабиёти учун қадим- қадимдан давом этиб келаётган жанрларнинг амалда истеъфода этилиши эди. Жанрлар орасида “ғазал” жанри кенг тарқалган, ҳамда одат тусига кириб қолган шеър тури бўлган. Шу билан бир қаторда рубоий, маснавий, мусаддас каби шеърий жанрларда ҳам сермаҳсул ижод қилинган. Ушбу тадқиқотимизнинг моҳияти шундан иборатки, замонавий афғон адабиёти вакили бўлмиш забардаст афғон шоири Бориқ Шафеийнинг ижодини ўрганиш, унинг “Šаhр-е hамâса” – “Жасорат шаҳри” тўпламига киритилган шеърларини таҳлил қилиш орқали ўша давр адабиёти билан яқиндан танишиш, ундаги ўзгариш ва ривожланиш масалаларини ёритишдан иборат. Шоирнинг ҳаёти ва ижоди, унинг илмий-амалий ишлари, ижодий мероси, хусусан, шеърияти, унинг таҳлилига оид масалалар республика миқёсида ҳам, халқаро миқёсда ҳам кам ўрганилган ишлардандир. 22 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 2 Мақсад ва вазифа. Замонавий афғон адабиётида ўзига хос услуб ва мазмунга эга бўлган Бориқ Шафеий анъанавий шаклда ёзилган шеърлари- нинг мазмун ва ғоявий жиҳатлари, ҳамда поэтикасини очиб бериш асосий мақсадимиз ҳисобланади. Ушбу мақсаддан келиб чиққан ҳолда, тадқиқот ишимиз олдига қўйилган вазифалар қуйидагилардан иборат: - Бориқ Шафеий шеърларида анъанавийлик ва новаторликнинг ифодаланишини аниқлаш; - Бориқ Шафеий шеърларида мазмун масалаларини очиқлаш; - Бориқ Шафеий шеъриятининг бадиий-услубий хусусиятларини ўрганиб изоҳлаб бериш. Усуллар. Мазкур мақолани таҳлил қилишда илмий билишнинг тарихийлик, мантиқийлик методларига мурожаат қилинди, шу билан бирга эмпирик ва назарий тадқиқот методларидан, ҳамда чоғиштирма-қиёсий методидан кенг фойдаланилди. Тадқиқот жараёнида Бориқ Шафеийнинг “Šаҳре ҳамâса” – (“Жасорат шаҳри”) шеърий тўплами методологик манба бўлиб белгиланди. Натижалар ва мулоҳаза. XX аср бошларида маърифатпарварлик ада- биёти намоёндалари ижодида ҳали-ҳануз анъанавийлик мавжуд бўлган бўлса-да, уларнинг дастлаб шаклига, сўнгра эса мазмунига янгилик кириб кела бошлаганини кузатишимиз мумкин. Хусусан, Маҳмуд Тарзий илк бор “Шеър ва шоирлик вақти ўтди-кетди”, деб эълон қилганида, албатта, ўтмиш ва янги замон муқоясаси билан биргаликда ўрта аср анъаналари асосида яратилган адабиётнинг ҳам даври ўтганига шама қилгани аён1. Шу тарзда Зиё Қоризода, Мустағний, Пажвок, Ҳаким Зиёйи каби шоирлар шеъриятда мазмуний ўзгаришларни юзага келтиришди. Уларнинг ижодида анъанавий ғазал жанрига мансуб бўлган шеърларни кўплаб учратишимиз мумкин. Аммо улар шаклан анъанавийликка хосдир. "Ғазал" жанрини келиб чиқишига назар ташлайдиган бўлсак, Дилмурод Қуроновнинг келтиришича, "ғазал" жанри дастлаб пайдо бўлганида мазмун ҳодисаси бўлган. Унинг мазмун ҳодисаси бўлганлиги сўзнинг луғавий маъ- носи билан изоҳланиши мумкин2. Яъни, "ғазал" сўзининг лексик маъноси- дан келиб чиқсак, "аёлларга хушомад, муҳаббат" мазмунидаги шеърий асар- лар ғазал дейилган. “Кейинча, ғазал ўз мазмунига мос энг мувофиқ шаклга