Османское государство в зеркале туркестанской прессы (конец XIX - начало XX вв.)

Аннотация

It is to show that the image of the Ottoman state was formed through the Turkestan press during the reign of the Russian Empire. Turkestan periodicals regularly publish articles and reports published abroad. The political developments in Turkey have been closely followed. In particular, the processes related to the coming to power of young Turks in 1908, changes in the Turkish army, various wars are given special attention. It is also noted that the spread of ideas of pan-Islamism and pan-Turkism and this is extremely dangerous for Turkestan. Socio-political processes in Turkey in the early twentieth century, the activities of young Turks in Turkey, party struggles in the country, as well as the attitude of the European community to the leadership of the "Unity and Development" party in the political process were widely covered in Turkestan periodicals. It was also noted in the Western media that the interpretation of these processes was covered without a full understanding of the political activities of young Turks. Keywords and expressions: "Turkestanskie Vedomosti", "Unity and Development" party, young Turks, will, "neutral parliament", "pan-Islamism", "Surati Mustaqiym". Усмонийлар давлати ва Туркистон муносабатлари қадимий илдизларга эгадир. Россия империяси Туркистонни босиб олгач, мустамлакага айланган Туркистон хорижий мамлакатлар билан мустақил ташқи сиёсат олиб бориш- дан маҳрум бўлди. Россия империяси ҳукумати маҳаллий ҳукмдорларга қайси давлатлар билан қандай сиёсат олиб боришни белгилаб берди. Шунингдек, Туркистон аҳолиси орасида хорижий мамлакатларга бўлган муносабатини сингдириш учун даврий матбуотдан фойдаланди. 1870 йилдан бошлаб Туркистонда дастлабки газета нашр этила бошлади, бу Туркистон генерал-губернаторлигининг расмий органи бўлган “Туркестанские ведо- мости” газетаси1 эди. Шундан кейин Туркистон генерал-губернаторлиги- 1 Turkistonning madaniy markazlaridan biri bo‘lgan Toshkent shahrida o‘lkaning to‘ng’ich gazetasi “Turkestanskiye vedomosti” (“Туркестанские ведомости”) gazetasi 1870-yil 28-aprel (10-may)da chiqa boshlagan edi. Turkiston o’lkasini boshqaruvi to’g’risidagi 23 qoidaga ko’ra, ushbu gazeta Rossiya guberniya vedomostlariga tenglashtirilgan bo’lib, unga amaldorlar obuna bo’lishi majburiy edi. “Turkestanskiye vedomosti” (“Туркестанские ведомости”) gazetasi rasmiy va norasmiy qismlarga bo’lingan bo’lib, rasmiy qismida Turkiston general-gubernatorlarining buyruq va farmoyishlari bosilib chiqqan. Gazetaning norasmiy qismida o’lka tarixiga, geografiyasiga, madaniy hayotiga oid maqola va xabarlar, statistic ma’lumotlar berilib borilgan. Shuningdek gazetada “ichki axborot”, “mahalliy axborot”, “xalqaro axborot”, “feleton” bo’limlari tashkil etilgan edi. “Turkestanskie vedomosti” (“Туркестанские ведомости”) gazetasi Turkiston general-gubernatorligining rasmiy organi bo’lsada, uning sahifalarida N.A.Seversev, A.P.Fedchenko, I.V.Mushketov, V.F.Oshanin, V.V.Bartold, N.A.Mayev, A.D.Grebenkin, A.P.Xoroshkin, N.S.Likoshin, G.A.Aranderenkolarning 97 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 1 нинг ўзбек тилида расмий газета “Туркистон вилояти газети”1 чиқарилди. 1905 йилдан кейин эса жаҳондаги воқеалар, хусусан, Туркиянинг таъсири натижасида миллий газеталар чоп этила бошлади. Ушбу газеталарда “Хориж хабарлари” рукни остида хорижий мамлакатларда содир бўлаётган ижтимо- ий-сиёсий жараёнлар, савдо ва элчилик алоқалари тўғрисидаги хабарлар босиб чиқарила бошлаган. Ушбу хабарларда XIX аср охири - XX аср бошларида Туркияда содир бўлаётган воқеа-ҳодисалар таҳлил қилинган мақолалар ҳам чоп этиб борилган. Туркистон генерал-губернаторлигининг расмий органи бўлган “Туркестанские ведомости” ва “Туркистон вилояти газети” саҳифаларида айниқса, Туркиядаги сиёсий вазиятга доир масалалар кенг ёритилган. Мазкур мақолаларнинг аксарияти 1908-1914 йиллардаги Туркиядаги сиёсий жараёнлар ҳамда уларнинг интерпретацияси масаласига бағишланган. Маълумки, 1907-1908 йилларда Туркияда инқилобий вазият юзага кел- ди. 1908 йил 3 июлда “Ёш турклар”дан бўлган армия зобитлари раҳбарли- гида қўзғолон кўтарилди. Унга Ниёзбий раҳбарлик қилди. У “Бирлик ва тараққиёт” партияси аъзоси, ҳарбий гарнизон қўмондони эди. 1908 йил 20 июлда Монастир шаҳрида “Бирлик ва тараққиёт” партияси тантанали бир вазиятда Конституция тикланганлигини эълон қилди ва султондан бу масала бўйича фармон беришини талаб қилди. Армия “Ёш турклар” томонида эканлиги Абдулҳамидни чўчитиб қўйди. У 1908 йилнинг 24 июль куни Конституция тикланганлиги ҳақидаги қарорни имзолади ва парламент сайловларини ўтказишга ваъда берди. Мазкур 1908 йилдаги сиёсий воқеалар билан боғлиқ масалалар Туркис- тон расмий газеталари диққат марказида бўлди. Жумладан, “газеталар таҳририяти цензурадан озод бўлдилар, аёллар кўчаларга очиқ юз билан чиқа бошлади. Юқори мавқега эга бўлган манбалар хабарига кўра, Султон конституцияни тиклашга киришган. Вазир Саид пошонинг мавқеи кундан- кунга ортиб бормоқда, у кўп жойларга ўз айғоқчиларини қўйиб ташлаган, султоннинг шахсий