Земельные отношения в Хивинском ханстве

Аннотация

In the Eurasian latitudes, especially the population of the Khorezm oasis is known as the oldest settled farmers. They have become accustomed to the natural conditions of the area where they live, and as a result of centuries of experience have established an "interaction" between nature and man, that is, without harming the environment as much as possible, in modern language, have been using the land without disturbing the environment. Today, environmental problems are really actual all over the world, it is necessary to study the ancient agricultural areas in order to learn how to use natural resources, first of all, the land wisely, and to learn from existing experiences in this area. Therefore, whereas the history of agriculture is studied in the world's leading scientific schools, such as the United States, Europe, Russia, China, Japan, in particular in the field of anthropological research in the social sciences and humanities, special attention is paid to the Khorezm oasis. Even though, it is located between the largest deserts of Eurasia − Kyzylkum and Karakum, and on 152 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 the other hand, despite the hot, harsh and changing climate of the northern steppes, the population of the oasis struggles with nature and farming. Historians, geographers, ecologists and a number of other researchers are interested in their high level of knowledge. The article examines the order of land use, land ownership relations and their types in the Khorezm oasis during the Khiva Khanate through the principles of objectivity and historicity, as well as chronological, systematic, comparative analysis, analysis of archival materials . Keywords and expressions: royal lands, property lands, religious fund lands, public lands, atlik lands, atayi lands, yarlikli (documented) lands. Кириш: Хива хонлигида ер аҳолининг даромад олувчи энг асосий манбаи ҳисобланганлиги сабабли бу даврда ерга муносабатнинг ва у билан боғлиқ бўлган ҳар қандай ҳаракатларнинг ўзига хос тартиб қоидалари яратилган. Айниқса, биз ўрганаётган даврда ер ва деҳқончилик билан боғлиқ масалалар давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Мақсад ва вазифа: Хива хонлигининг ижтимоий-иқтисодий ҳаётини тўғри англамоқ учун энг аввало, бу ҳудуддаги ерга эгалик тартибини аниқлаш; уларни классификация қилиш зарурати туғилади. Усуллар: Мазкур мақолани ёзиш жараёнида тарихий тадқиқотнинг холислик ва тарихийлик тамойиллари ҳамда хронологик, тизимлилик, қиёсий таҳлил, архив материалларини таҳлил қилиш орқали Хоразм воҳасида Хива хонлиги даврида ердан фойдаланиш тартиби, ерга эгалик муносабати ва уларнинг турлари асослаб берилган. Натижалар ва мулоҳаза: Хива хонлигида ерга эгалик муносабатларининг қуйидаги шакллари мавжуд бўлган: 1. Давлат (подшоҳлик) ерлари; 2. Мулк (хусусий мулк) ерлар; 3.Вақф мулки шакллари; 4. Жамоа ерлари (ХIХ аср бошларигача мавжуд бўлган). Подшоҳлик ёки давлат ер эгалиги Хива хонлигидаги тўқайлар, қайирлар, қумлар, кўллар жойлашган ҳудудлардаги жами ер майдонларидан ташкил топган. Давлат ерлари ХIХ асрнинг охирлари ХХ асрнинг бошларида 86 минг танобни ташкил қилганлиги муаллифлар томонидан келтириб ўтилган1. Давлат тепасига келган ҳар битта хон мазкур подшоҳлик ерларига (ер мулк бўлиб бериш, солиқ солиш) эгалик тартибини назорат қилганлар ва давлат ерларининг ўзлаштирилмаган қисмларига сув тармоқларини тортиб бориб, янги ерларга сув чиқариш йўли билан хон, хон хонадони ва унинг яқин қариндошлари ҳам мулк ерларига эга бўлиб олганлар. К.Нуржонов ва Ғ.Хўжаниёзовларнинг келтирган маълумотига кўра, рус босқинига қадар хонликда умумий ҳисобда 1 млн. 681 минг десятина ер бўлган. Шундан 324 минг десятина ер ўзлаштирилиб, экин экилган, 224 минг десятина ер аҳоли 1 Nurjonov K., Xo‘janiyozov G‘. Amudaryo. −Toshkent, 2004. − B. 85. 153 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 ва масжидларнинг вақф ерлари ҳисобланган бўлса, 100 минг десятина ер хоннинг хусусий мулки бўлган. 1 Қолган қисми эса ўзлаштирилмаган қаровсиз ерлар ҳисобланган. Хива хонлигидаги ерга эгалик муносабатлари ҳақида кўпгина муаллифлар илмий тадқиқотларни амалга оширган бўлсаларда, аммо улар томонидан хонликдаги давлат ерлари, хоннинг давлат ерларидаги ерга эгалик тартиби ва хоннинг алоҳида мулк ерлари классификацияси масалалари батафсил ёритиб берилмасдан қолган. Жумладан, мазкур муаллифлардан М.Сазанованинг ХIХ асрда Хива хонлигидаги ер муносабатларига бағишланган илмий тадқиқотида этнографик ва қисман архив материаллари асосида ерга бўлган муносабатлар ҳақида маълумотлар келтирилган бўлиб, у хонликдаги жами ер давлатники ҳисобланишини, унинг энг юқори даражали эгаси эса давлат тепасида турган хон эканлигини ёзган 2 ва давлат ерлари ҳамда мулк ерларининг классификациясида ноаниқликларга йўл қўйган. Мамлакатдаги ерга эгалик муносабатларида давлат ерлари, мулк ерлари ва вақф ерлари шакллари мавжудлигини тўри таъкидласа − да, аммо давлат ер эгалиги ва мулк ер эгалиги муносабатлари батафсил ёритиб берилмасдан қолган. Н.Н.Муравев