Информация об архитектурных сооружениях и культурной жизни Китая и Индии в "Matlai Sa'dayn wa Majmai Bahrain"

Аннотация

“Matlai sadain wa majmai Bahrain” of Abdurazzak Samarkandi is the main source for studying the history of the Timurid period. The source contains information about the buildings, built by Timurids, and created by them creative work, as well as the situation in China and India. The article analyzes information, presented in the source in the region the field of architecture and landscaping in China and India. The Chronicle also provides information on the cultural life of these countries, their traditions and religious affiliation. The Guide of China, written by Giyosiddin Nakkash and included in “Matlai sadain” with some abbreviations, describes in detail the cities of China, their location, population and beliefs. There are also necessary records about China's defense facilities and how they are operated. The collection of information in which the author personally participated and is included in a work entitled "Guide of India" is based on the same tradition. In the course of the study, the data presented in these travel notes were highlighted and analyzed by industry. The information received during the Chinese trip related to cities, their prosperity, defensive structures, construction methods and materials, religion and beliefs of the population, food, principles of order in relations with embassies. Another important aspect of the embassies, like the development of trade, the strengthening of relations, was also the matter of intelligence. Information from Travel Guides of 137 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 China and India, written after the trip, may lead to such a conclusion. This information was of great importance in preparing for possible attacks. At the same time, he allowed the styles and innovations used in art and architecture to be used as a model. Keywords and expressions: Temurids, Abdurazzak Samarkandi, “Matlai Sadain wa Majmai Bahrain”, China, India, architecture, landscaping, culture. Кириш. “Матлаи саъдайн” албатта Темурийлар фаолиятига бағишланган асар. Лекин ундаги маълумотлардан бошқа мамлакатлардаги аҳвол ҳақида ҳам қимматли маълумотлар олишимиз мумкин. Хусусан, у ерлардаги иморатлар ҳақида ҳам. Темурийлар даври Мовароуннаҳр ва Хуросонда катта қурилиш, ободонлаштириш даври бўлди. Бунга Самарқанд, Шаҳрисабз, Бухоро, Ҳирот, Марв, Эроннинг турли шаҳарлари ва бошқа жойлардаги Темурийлар даври ёдгорликлари мисол бўла олади. Қолаверса, ёзма манбаларда ҳам бундай ишлар кенг ёритиб берилган. Мусулмон архитектурасининг энг асосий муҳим ривожланган даврларидан бири бу темурийлар даври ҳисобланади. Темурийлар даври архитектураси намуналари Эрон, Афғонистон ва Ўрта Осиёда жуда кўп учрайди. Эрондаги темурийлар архитектураси бой ислом санъатининг асосий қисмидир. Темур бошлаб берган меъморий янгиликлар кўп давлатларга, жумладан, Эронга тарқалди. Ўрта Осиёда пайдо бўлган архитектура янгиликлари Эрон ва бошқа жойлардаги меъморий биноларда яққол кўзга ташланади. Темур бирон ерни босиб олар экан, у ердан албатта ҳунармандлар ва ижодкорларни Самарқандга олиб келган. Темурий шаҳзодалар ҳам жаҳон тажрибасига қизиққан ва у ерлардаги янгиликлар, урф-одат ва меъморчиликдаги ютуқлар ҳақида маълумот тўплаган. Ўзга давлатлар билан олиб борилган дипломатик алоқаларда бу жиҳатларга алоҳида эътибор қаратиш топширилган. Хусусан, “Матлаи саъдайн” асарида иккита сафарнома матни келтирилган бўлиб, ундаги маълумотлардан юқоридаги фикримизни тасдиқлашимиз мумкин. “Матлаи саъдайн” асари маълумотлари қимматлилиги ва ишончлилиги сабаб бошқа тилларга таржима қилинган, айниқса унинг Хитой ва Ҳиндистон сафарномалари кўп бора бошқа тилларга таржима қилинган. Илк таржималардан бири асарда келтирилган Ғиёсуддин Наққошнинг Хитой сафарномасининг форсчадан турк тилига таржимаси ҳисобланади. Ҳожи ибн Муҳаммад Ардистоний томонидан (1494—1495 йили) бажарилган таржимага “Хитой тарихи” ёки “Хитойга борган элчи мавлоно Ғиёсуддин Наққошнинг рўзномаси” деб ном берилган”.1 Хитой сафарномасининг яна бир туркча таржимаси 1648 йили Котиби Чалабий (Ҳожи Халифа) томонидан бажарилган бўлиб, унинг “Жаҳоннома” 1 А. Т. Тагирджанов. Описание таджикских и персидских рукописей восточного отдела библиотеки ЛГУ, Изд-во Ленинградского Университета, 1962, стр. 128-129. A. T. Tagirdzhanov. Description of Tajik and Persian manuscripts of the Eastern Department of the Library of Leningrad State University, Leningrad University Publishing House, 1962, pp. 128-129 138 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 номли йирик асарига “Қонунномаи Чину Хито” сарлавҳаси остида киритилган. Исмоил Осим Чалабийзода томонидан Хитой сафарномасининг туркча таржимаси қайтадан 1760 бажарилган ва уни Али Амирий 1893 йили Истамбулда “Ажойиб ул-латоиф” номи билан нашр қилган.1 Хитой сафарномасининг туркча таржимасини 1673 йили Ҳазорфанн ҳам ўзининг умумий тарихга оид асарига киритган. Хитой сафарномаси XVII— XVIII асрларда тўрт марта француз тилида, бир марта голланд тилида ва бир марта инглиз тилида этилган. 2 Хитой сафарномаси