Политика воссоединения Афганистана после первой англо-афганской войны

Аннотация

The article argues that Dost Muhammad, who returned to power after the first Anglo- Afghan war, should pursue a policy of unification, starting all political efforts to turn the country into a centralized state, rebuilding power, and reforming it. The economic and political situation in Afghanistan after the war was very difficult. Tried to establish peace. Keywords and expressions: Afghanistan, Wakhan, Kafiristan, A.E.Snesarev, B.L.Tageev, D.V.Potyata, Gerirod, Khazars. Биринчи инглиз-афғон (1838-1842) урушидан сўнг Ҳокимият тепасига қайтган Дўст Муҳаммад эҳтиёткорлик ва қатьият билан мамлакатни бирлаштириш сиёсатини олиб боришга ҳаракат қилди. У Афғонистонни марказлашган давлатга айлантириш, ҳокимиятни қайта қуриш ва уни ислоҳ қилиш йўлида барча сиёсий ҳаракатларни бошидан бошлаши керак эди. Урушдан сўнг Афғонистоннинг иқтисодий ва сиёсий аҳволи жуда оғир эди. Бир неча йиллик шиддатли урушнинг оқибатлари шу қадар фалокатли бўлдики, кўплаб инсонларнинг қурбон бўлишига ва усиз ҳам қашшоқ бўлган мамлакатнинг иқтисодий ҳаётига жиддий путур етказди. Замондош афғон тарихчиси Риштиянинг таькидлашича Британия агрессиясидан сўнг мамлакат ва халқ учун биринчи навбатда тинчлик, халқ хўжалиги ва 116 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 иқтисодиётни тиклаш зарур эди. Буни англаган амир Дўст Муҳаммад мамлакат ичида тинчлик ва осойишталикни ўрнатишга ҳаракат қилди1. Амир Дўст Муҳаммаднинг ҳокимиятни қайта тиклаш ҳаракатлари осон кечмади, унинг учун кўп вақт ва куч сарфлади. Мамлакат маркази ҳисобланган Қобул шаҳри уруш мобайнида жиддий зарар кўрган эди. Бунинг устига афғон қабилалари марказий ҳокимиятга ҳеч қандай солиқ тўламас, Бунинг оқибатида амир ғазнаси бўшаб қолган, давлатнинг маьмурий бошқарув тизими парокандаликка юз тутган эди. Амир Дўст Муҳаммадга хизмат қилган кўплаб олдинги амалдорлар ва мансабдорлар вафот этган, инглизларга ва Шужоул Мулкка хизмат қилган кишиларга Амир ишонмас эди2. Шу сабабли давлат бошқарув органлари, шаҳар ва вилоятларга амир ўз ўғилларини тайинлайди, масалан Амир Мухаммад Афзаль-хонни Зурмат ва Каттавозга, Шер Алихон Куррамга, Мухаммед Аьзамхон Лугарга, Мухаммад Аминхон Кўхистонга, Ғулом Хайдархон Ғазни вилоятларига ҳоким қилиб тайинлайди 3 . Дўст Муҳаммаднинг ўғилларининг ичида инглиз босқинчиларига қарши озодлик курашчиси сифатида халқ орасида обрў эьтиборга эгаси Муҳаммад Акбар-хон эди. Амир уни тахт вориси сифатида кўрарди, бироқ уни расман тахт вориси сифатида эьлон қилмайди бунинг сабаби инглизлар томонидан унга нисбатан бўлиши мумкин бўлган хавф эди4. Дўст Муҳаммад Кобулга қайтганидан сўнг Акбар-хонни вазир эьтиб тайинлайди, бироз вақтдан сўнг эса уни Афғонистоннинг йирик вилояти саналадиган Жалолободга хукмдор қилиб юборади. Амир Дўст Муҳаммад ўғли Акбар-хонни мамлакатнинг айрим ҳудудларидаги қабилалар исёнини бостириш учун ҳарбий экспедиция ва солиқларни йиғиш ва бошқа мақсадларни амалга ошириш вазифасини юклайди. Акбар-хон ўзига юклатилган шу каби топшириқларни бажариш чоғида кутилмаганда беьтоб бўлиб қолади, натижада 1846 йил ўттиз ёшида вафот этади56. Айрим маълумотларга кўра Акбар-хоннинг ҳинд табиби 1Риштия С.К., Афганистан в X I X веке. – М., 1958. – С. 228. [Rishtiya S.K., Afghanistan v XIX veke. –M., 1958. - S. 228.] [Rishtiya S.K., Afghanistan in the XIX century. – M., 1958. - P. 228.]. 2 В.М.Массон, В.А.Ромодин, История Афганистана, М., 1965, с.219. [V.M.Masson, V.A.Romodin, Istoriya Afganistana, M., 1965, s.219.]. [V.M.Masson, V.A.Romodin, History of Afghanistan, M, 1965, p. 219.]. 3Файз Мухаммед Катиб Хазара. Сираджат-таварих, – Кабул, 1915. – С. 200. [Fayz Muxammed Katib Xazara. Sirajat-tavarih. – Kabul, 1915. – S. 200.]. [Fayz Muxammed Katib Xazara. Sirajat-tavarih. – Kabul, 1915. – S. 200.]. 4Риштия, Афганистан в X I X веке, стр. 233. Rishtiya, Afganistan v X I X veke, str. 233. [Rishtiya, Afghanistan in the X I X century, p. 233.]. 5 В.М.Массон, В.А.Ромодин, История Афганистана, М., 1965, с.221. [V.M.Masson, V.A.Romodin, Istoriya Afganistana, M., 1965, s.221.]. [V.M.Masson, V.A.Romodin, History of Afghanistan, M, 1965, p. 221.]. 6Сираджат-таварих, 201. [Sirajat-tavarih, 200.]. [Sirajat-tavarih, 200.]. 117 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 унинг таьомига олмос заррасини қўшиб уни ҳалок қилади 1 . Охирги йилларда Акбар-хон Қандахорни бўйсундиришга ҳаракат қиларди. Аммо Дўст Муҳаммад Қандаҳор ҳукмдори Кўхендил ва Англия билан бўлиши мумкин бўладиган ҳарбий тўқнашувдан ташвишланиши натижасида ота- ўғил орасида сўнги пайтларда бироз кескинлик юзага келган эди2. Бу вақтга келиб Дўст Муҳаммад ҳокимияти замонавий Афғонистоннинг тўртдан бир қисмини эгаллаган эди. Қандахорни эндиликда Кўхандил Эрондан муҳожирликдан қайтган акаси билан мустақил бошқарарди, Хирот эса 1842 йилда Камрон вафотидан сўнг амирнинг собиқ вазири Ёр Муҳаммад-хон қўл остида эди3. Мамлакатни бирлаштириш сиёсатини олиб боришда Дўст Муҳаммад армияни қайта тузишга киришди. Натижада У қайтадан шакллантирилган қўшинни қурол аслаҳа ва тайёргарлигини кучайти