Из истории развития астрономических знаний в Термезе

Аннотация

This article is devoted to the history of astronomy in our country, in particular, the work of scientists of Mowarounnahr in this field. Although Musa al-Khwarizmi and Ahmad al-Farghani are the first Uzbek astronomers, their work in Iraq, Syria and Egypt is a priority. In this context, monitoring local schools and their development is also important.Termez and Chaghaniyan regions, located in the present-day Surkhandarya region, have a special place in this process. In particular, about 70 years after the introduction of the usturlob into the Islamic world, it began to use in the territory of Termez through Muhammad Hakim Termizi (ca. 820-932). Then, in the late tenth century, Ahmad Usturlabi Chaghani's work in the observatories of Baghdad was particularly noteworthy, and his manuscripts are preserved in Turkey, India, Damascus, England, and Paris. Their study will undoubtedly make a worthy contribution to the study of the history of our country's scientists and local astronomy, which has not yet been sufficiently studied. Termez, in general, the astronomical school operating in the Surkhandarya oasis, reached its peak in the form of an observatory built in Termez for 10 years during the reign of Sayyid Abul-Qasim Majdiddin Ali ibn Jafar from 1135 to 1146.It is noteworthy that local scientists such as Adib Sabir Termizi also worked at this observatory. Haji Khalifa (1609-1657) gives information about Sayyid Jamal al-Din Abu Ja'far Husayn ibn Majd Ali ibn Ahmad Husayn al-Tirmidhi Ayni's book on astronomy in Turkish "Mazaq al-ushshaq fiy ilm al-ofaq" (The taste that lovers find in the science of horizons. In addition, some of the information given by Haji Khalifa about the measurement patterns in Haqqiq al-Irsad means that the observations mentioned in it were in Termez or that these lengths and measurements were according to Termez standards. Because of the research, it can be said that the astronomical school of the Surkhandarya oasis has also been formed at the level of a school that has a place in our country and the Islamic world. 108 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 Keywords and expressions: Damascus, Bagdad, Termiz, Chaganian, Hakim Termizi, Madjiddin, Ahmad Sagani, observatory, astrolabe. Маълумки, само доимо инсонларни ўзлари яшаётган Ер билан баб- баравар қизиқтирган. Зеро, кишилар ҳар вақт ўз мавжудликларининг туб асос ва сабаблари айнан само билан узвий боғлиқлигини табиий тарзда англаганлар. Шу сабабли осмон ва ундаги жисмларга қизиқиш ҳамда уларни илмий таҳлил қилиш тарихи ҳам қадимийдир. Юртимиздаги фалакиётшу- нослик илми тарихини алоҳида мавзуси сифатида тизимли тадқиқ этиш тарихимизни ўрганишнинг муҳим қисми эканлигига шубҳа йўқ. Қуйида юртимизнинг қадимий илм-фан марказларидан бўлган Термиздаги III/VIII аср ва ундан кейинги даврлардаги фалакиётшуносликка оид билимлар тарихига мавжуд маълумотлар асосида назар ташланиб, таҳлил этилади. Дастлабки расадхона юнонларга нисбат берилса-да, бу борадаги илк ёзма маълумот мил. авв. XIII асрдаги Искандария расадхонасига тегишли. Кейинчалик мусулмонлар даврида юзага келган “расадхона” атамасидаги “расад” сўзи араб тилидан олинган бўлиб, “расад” ёки “расд” (кузатув, тек- ширув) ёки “марсад” (кузатиш, назорат қилиш жойи) шаклида келади. Бу иншоот турли халқларда турлича аталганлиги ҳам тарихдан маълум. Ушбу кузатув биносининг асосий асбобларидан бир эса устурлобдир. Юнонча сўз бўлган “устурлоб” (ἁστρολάβον) маъноси ҳақида дейилади- ки, “устур, астр” ва “лабун” каби икки сўз бирикмасидан ташкил топган бу сўз “юлдузлар ойнаси” маъносини билдиради. Яна у “ёритилиш” ва “олиш” ёки “юлдузлар” ва “олиш” сўз бирикмаларидан ташкил топгани ҳам айтила- ди. У – астрономик ва геодезик кузатувлар учун ишлатиладиган гониомет- рикал қобиқдир. Унинг ихтиро қилинган вақти аниқ чегараланмаган. Аммо унинг илк бор тилга олиниши Искандария мактабининг юнон олими Арис- тархга (тахм. мил. авв. 310-230 йиллар) мансуб. Яна айтилишича, устурлоб- ни энг аввал ясаган киши юнон Гиппаркус (тахм. мил. авв. 180-125). Аммо ушбу асбоб мусулмонлар қўлида дунёга машҳур бўлди ва такомиллашди. Мовароуннаҳрда устурлоб масаласидаги тарих, шубҳасиз, Мусо ал- Хоразмий (780-850) (жумладан, бизгача турли тилларда етиб келган «Устурлоб билан ишлаш ҳақида китоб», «Устурлоб ясаш ҳақида китоб», «Устурлоб ёрдамида азимутни аниқлаш ҳақида» асарлари мисолида) ва Аҳмад Фарғонийга (797-865) («Устурлоб ясаш ҳақида китоб» — қўлёзмалари Берлин, Лондон, Машҳад, Париж ва Теҳрон кутубхоналарида, «Устурлоб билан амал қилиш ҳақида китоб» каби асарлар мисолида) бориб тақалади. Мусо Хоразмий Бағдодда1, Аҳмад Фарғоний эса, тахминларга кўра, Дамашқдаги расадхонада ишлаб, кейинчалик Сурия ва Мисрда ҳам фаолият юритган2, 1 Аhmedov А. Muso al-Xorazmiy. Maʼnaviyat yulduzlari. 1999, p. 36-44. 2 Аhmedov А. Аhmad al-Fargʼoniy. Maʼnaviyat yulduzlari. 1999, p. 44-49. 109 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 Шу билан бирга бевосита Мовароуннаҳрда яшаб, астрономия илми билан шуғул