Семантико-структурная классификация фразеологизмов с числовым компонентом в языке хинди (на примере унитарных числительных)

Аннотация

In this article, the phraseological units with numerical components in Hindi are studied in detail. The article analyzes only the phraseological units in which the unit numbers are present. Their specific aspects have been explored. The examples analyzed were divided into groups such as phraseological integrity, phraseological compounding, and phraseological confusion, and different models were developed. The article finds that the phraseological units formed with the participation of unit numbers are mainly active in the number "one", while other numbers are used relatively less in the composition of phraseological units. Phraseologism involving the numbers "one", "two", "four" and "seven" are shown to be expressed in all three groups, unlike the other numbers. When numerical phraseological units are translated from Hindi into Uzbek, numerical lexemes lose their meaning and are often replaced by other words that enhance the meaning, and their specific features are explained in the interpretation of examples. The analysis of numerical component phraseological units in Hindi revealed that there are relatively few expressions specific to the form of the phrase, as well as the relatively frequent use of somatic nouns in phraseological units. In contrast to the examples in the group of other phraseological units were analyzed, it was also found that only the numerical lexemes were present in the examples belonging to the phraseological group. Keywords and expressions: phraseological unit, phraseology, phraseological integrity, phraseological compound, phraseological confusion, numerals, units, cardinal numbers, lexeme, lexical unit. Кириш: Фразеологик бирликлар ҳар қандай тилда муҳим ўрин тутади, чунки улар тилга қўшимча алоқа кучини беради. Фразеологизмлардан фойдаланиш тилни янада коммуникатив ва самарали қилади. Ушбу хусусиятлар туфайли ҳам ибораларнинг инсон ҳаётида қўлланиши доимий равишда ошиб боради. Тилда қўлланиладиган ибораларни аниқлаш, уларни таснифлаш ва уларнинг умумий ва мажозий маъноларини ажратиш осон эмас албатта. Ҳар қандай тилдаги ибораларни она тилига таржима қилишда турли хил қийинчиликларга дуч келиниши табиий. 34 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 Фразеологизмлар – турғун бирикмаларнинг образли, кўчма маънога эга тури бўлиб, тил эгасининг дунёни, воқеа-ҳодисаларни ўзига хос тарзда кўришини намоён этади. Фразеологизмлар ҳар доим халқ дунёқараши, жамият тузилиши ва ўз даврининг мафкурасини билвосита акс эттиради1. Тилшунослар фразеологизмларни тилнинг луғат таркибига, фразеологияни эса лексикология таркибига киритишади. Фразеологизмлар сўзга нисбатан муқобил сифатида қаралади. Дарҳақиқат, лексикология тилнинг луғат таркибини, сўз ва унинг муқобилларини ўрганувчи тил ҳақидаги фандир. Тилнинг луғат бойлигини эса сўз ва фразеологизмлар ташкил этади. Сўз ҳам фразеологизм ҳам луғавий бирлик ҳисобланади. Албатта, фразеологизмларнинг лексика билан муштараклик томонлари кўп. Жумладан, фразеологизмлар сўзлардан ташкил топади, иккаласи ҳам тилда тайёр ҳолда мавжуд бўлади, сўзлар қатори фразеологизмлар ҳам номинатив вазифани бажаради, предметни белгилайди, сўзлар қатори грамматик кўрсаткичларга эга2. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, фразеологизмларнинг миллий-мада- ний ўзига хослигини, халқнинг маданияти ва қадриятларини ифода этиш жиҳатларини ўрганиш муҳим ҳисобланади. Кўплаб тилшунослар томонидан тан олинганидек, тилнинг фразеологик бойлиги ҳар қандай халқнинг миллий маданий ўзлигини намоён этувчи восита бўлиб хизмат қилади. Унинг мазмун-моҳиятида, унинг таркибидаги бирликларда миллий маданият акс этиб туради. Айни хусусиятлари билан фразеологик тизимнинг миллий маданий ўзига хослиги масалалари ҳозирги даврда кўплаб тилшуносларнинг тадқиқот мавзусига айланганлигини эътироф этиш даркор. Мақолада ҳинд-орий тилларига хос бўлган ҳиндий тилидаги сон компонентли фразеологик бирликлар лисоний таҳлил этилади. Уларнинг ўзига хос жиҳатлари атрофлича ўрганилади. Мақсад ва вазифалар: Мазкур мақолада Ҳинд-Оврўпа тиллари оиласининг ҳинд-орий тиллaри гуруҳига оид ҳиндий тилидaги бирликларга оид сон компонентли фразеологик бирликларни семантик-структур жиҳатдан тасниф қилиш асосий мақсад қилиб олинган. Ушбу мақсадга эришиш учун ҳиндий тили таркибида бирликларга оид сонлар иштирок этган фразеологизмларни тўплаш, уларни маъно қирраларини аниқлаш ва структур жиҳатдан гуруҳларга тақсимлаш, шунингдек, таҳлил натижаларини турли хил моделларда ҳам акс эттириш каби вазифаларни амалга ошириш назарда тутилган. 1 Усманова Ш.Таржиманинг лингвомаданий аспектлари. –Т.:ТошДШИ нашриёти, 2017. – Б.89. [Usmonova Sh. Linguocultural aspects of translation. –Tashkent, Publish house of TSIOS, 2003. –P.89.] 2 Маматов А., Болтаева Б. Фразеологик бирликларнинг лингвомаданий ва семантик- прагматик тадқиқи. –Тошкент, 2018. –Б.25. [Mamatov A., Boltaeva B. Linguocultural and semantic-pragmatic study of phraseological units. –Tashkent, 2008. –P.25.] 35 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 Усулла