Художественные функции антонимов в пожеланиях, аплодисментах, молитвах

Аннотация

The method of linguopoetic analysis plays a key role in determining the essence of poetic phenomena in the text of wishes/applause/prayers, studying their relationship, the influence of linguistic units on the aesthetic thinking of people. Opposite lexemes in Turkish wishes/applause/prayers have a wide range of lexical units for opposition in the text, and along with antonyms, they serve as a linguistic means of opposition in a literary text. In almost all works, text analysis takes into account only contradictions within one category, while in a literary text, along with words of one category, words belonging to different categories also actively participate as lexical means of creating contrasts. Contradiction is one of the main criteria for evaluating events. The role of the category of opposition in understanding the universe is incomparable. Revealing the essence of events is nothing more important than using their opposite. Contradiction arises not only as a reflection of the phenomena of objective existence, but also as a product of the world of thought. Turkish wishes/applause/prayer also has the ability to show your art through contrast. The linguistic expression of contradiction is interpreted as “antonymy”. However, the criteria for determining antonyms, in particular categorical restriction, do not provide sufficient coverage of the nature of the contradiction. Indeed, the categorical seme underlying the classification of words is the most frequent characteristic component of the semantic structure of a word. They do not create contradictory relationships and do not deny their existence. Accordingly, it is necessary to study the category of contradiction outside the category. Keywords and expressions: “antithesis”, “antonym”, “opposite meanings”, “contrast”, “antonymic relation”. Бадиий адабиёт тилидаги антитеза усули (мумтоз адабиётда бу усул тазод деб юритилган) бир-бирига нисбатан қарама-қарши маъноларни берадиган сўзларни, ибораларни баёнда ёнма-ён қўллаш орқали образлиликни келтириб чиқаришга асосланган1. Шеъриятда антитеза бадиий нутқнинг ифодалилиги, таъсирчанлигини таъминлашда қўл келувчи ифода имкониятидир. Антитеза алоҳида тадқиқот объекти сифатида Г.Келдиёрова2 томонидан чуқур таҳлил этган. «Ўзбек тили стилистикси»да антитеза мантиқий жиҳатдан қарама-қарши бўлган икки қутб (фикр, тушунча, сезги ва образлар)ни қиёслаш эканлиги кўрсатиб ўтилган3. Бадиий нутқ, айниқса, шеъриятнинг ифодалилиги, таъсирчанлигини оширишда антитеза жуда кенг кўламли ифода имконияти ҳисобланади. Чунки антитеза орқали қаҳрамон руҳиятидаги констрастлик, муаллиф ҳис-туйғулари бўрттириб тасвирланади. Илмий манбаларда антитеза икки хил асосга кўра, яъни лисоний ҳамда 1 Каримова С. Ўзбек тилининг бадиий услуб: Филол. Фанлари Доктори диссертацияси. Самарқанд. 1993. –б 219-220. 2Келдиёрова Г. Ўзбек бадиий нутқда антитеза: Филология фанлар номзоди диссертацияси. -Тошкент. 2000.-б.144. 3 Шомақсудов А. ва б. Ўзбек тили стилистикаси. -Тошкент. Ўқитувчи, 1983. –б.234 25 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 контекстуал антонимлар орқали юзага келиши таъкидланади1. Бу фикрни янада аниқроқ ифодалаган Г.Келдиёрова, антитезани вужудга келтирувчи асос «антоним сўзлардан, коррелятив сўзлардан, инкор сўз шаклидан, оксюморон кўринишидаги бирликлардан, бир синоним қаторидаги сўзларни контекстуал ҳолда иккинчи бир синонимик қатордаги сўзларга маъно жиҳатдан зидлаш»2дан иборатлигини далиллаб ўтади3. Аслида шеъриятда соф антонимлардан кўра контекстуал антонимларнинг учрашини эътиборга олиб матний антитезага қаратилади. Шунингдек, соф антитезалар ҳар доим ҳам антитеза ҳосил қилавермаслиги ҳақида фикр мулоҳазалар билдирганлар. Ушбу гуруҳга жамланган тилак, олқиш ва дуоларда соф антонимлар билан бирга контекстуал антонимлар ҳам кўпроқ учраши кузатилади. Қарама-қаршилик категорияси борлиқнинг асосий мезонларидан бири сифатида доимо олимлар диққат марказидаги ҳодисалар қаторида эътироф этиб келинган. Унинг тилдаги ифодаси, асосан, антонимия номи остида талқин қилиниб, маълум меъёрларга бўйсундирилган. Мазкур ҳодиса юзасидан кўплаб монографик ишлар майдонга келган, жумладан, рус тилшунослигидаги Л.Новиков, В.Иванова, Е.Миллер каби тилшуносларнинг илмий изланишлари алоҳида эътиборга молик. Деярли барча ишларда лексик бирликларнинг мазмуний қарама-қаршилик муносабати бир туркум доирасида олинган. Туркумлараро қарама-қаршиликка оид фикрлар, асосан, Е.Миллернинг илмий қарашларида учрайди. Антонимлар инсон фаолиятидаги энг муҳим ахлоқий қарашлар умумлашмасини ифодалашда, фикрни таъсирчан, мазмунни теран ёритишда қулай восита саналади. Туркча тилак, олқиш ва дуолар тилидаги антонимлар икки хил: 1) бир антоним жуфтликдан иборат бадиий тасвир воситаси; 2) бир неча антоним жуфтликдан иборат бадиий тасвир воситаси орқали ифодаланганлигига тадқиқот жараёнида дуч келдик. Қарама-қаршилик кенг кўламли мураккаб ҳодисадир. Унинг лингвистик талқинида туркум билан чегараланиш ҳодисани моҳиятан тўла қамраб олиш имконини бермайди. Acı ta