Исторические корни и источники арабской прозы

Аннотация

In this article, the sources that served as the origin of Arabic prose were studied. Their influence on the emergence of a new modern Arabic novel has been scientific- cally analyzed. Scientific place of Arabic prose in world literature was evaluated. It is known that in place of the state of the Abbasid caliphate, which fell into decline as a result of the Mongol invasion, new states began to form. Among them, the Seljuks, the Ottomans began to gain more and more authority. The Ottoman period continued with old traditions in Arabic literature. It was mainly a genre of poetry, martial arts, fairy tales and short stories. Since the 16th and 17th centuries, when the decline of the Ottoman Empire began, Renaissance was gaining momentum in Europe being a trigger for new reforms. Naturally, it also brought news to the literature of European nations. At that time, prose served as the impetus for the emergence of romantic or adventure works - the genre of novels. And this, for a number of reasons, in turn, influenced the East, in particular Arabic literature. There is an exhaustive opinion about the sources that motivate the emergence of the school of novels in Arabic literature. Another change is that young people from Arab countries studied at European universities and got acquainted with the works of European literature. The article examines these issues, as well as the life and work of the master of historical works Djurji Zaidon as one of the founders of the school of novels in modern Arabic literature. His role in the Arabic novel of the new period is studied, the article discusses research on this topic and explains the scientific analysis of the school of the Arabic novel. Keywords and expressions: Arabia, Muslim Arab, artistic decoration, muallakat. Арабларнинг жаҳон цивилизацияси тараққиётида тутган ўрнини аксар манбаларда Ислом дини вужудга келиб, юксалиши ва тарқалиши ҳамда халифалик давлатчилигининг ташкил топиши билан боғлиқ асосда белгила- нади. Бироқ таъкидлаш муҳимки, Арабистон Ярим оролининг исломгача бўлган тарихи ҳақида маълумот нисбатан камроқ ва энг муҳими мусулмон- арабларнинг ўзи исломгача даврга мафкуравий жиҳатдан танқидий қараш- лари сабаб тортишуви жиҳатлар талайгина. Лекин шунга қарамай, жаҳон адабиётида ўзига хос ўрнига эга замонавий араб адабиёти вужудга келиши илдизлари исломдан олдинги даврларга бориб тақалади. Бадавийлар лексик жиҳатдан жуда бой ва грамматик қурилиши бўйича мукаммал тилда сўзлашганлар. Кейинчалик тилшуносларнинг саъй-ҳаракатлари туфайли арабларнинг балоғат ва фасоҳат билан йўғрилган доно нутқлари ва тарихий ривоятларидан олинган намуналар бу тилнинг бошқа тилларда учрамай- диган мукаммал хусусиятларидан дарак берувчи унсурларга эга эканлиги ва бу унсурлар исломгача бўлган даврда ҳам истеъмолда бўлгани аниқланди. Шуни ҳам айтиш мумкинки, исломгача бўлган шеъриятнинг руҳида бадиий безаклар, сўзловчи ва тингловчи ҳолатидан келиб чиқувчи восита- ларни қўлланиши жуда гўзал тарзда ифодалаган бўлса-да, исломдан кейинги даврда унинг даражаси кейинги ўринга ўтиб қолди. 16 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2021, № 3 Зеро, жоҳилият даври сатрларининг асосий қисми ўз-ўзини ёки қабиласини мақташдан ўзгаларни эса, ҳақоратлаш ва менсимасликдан иборат эди. Албатта севги, нафрат, қайғу кабилар ифодасига бағишланган асарлар ҳам бўлганлигини инкор қилиб бўлмайди. Уларда, соф муҳаббат, жасорат, ўктамлик ва тантилик каби фазилатлар гўзал ифодасини топган. Тасвир воситаларининг ранг баранг ва ўз ўрнида қўлланилиши бадавий араблар тилининг ёрқин ифтихори десак хато бўлмайди. Араб шеъриятининг энг қадимги намуналари милодий 6-аср бошларига тўғри келади, яъни уларни Ислом туғилишидан фақат бир аср ажратиб туради. Албатта, улар анча олдин шеърлар ёза бошлаганлар, лекин бу вақтга келиб, “мумтоз” услуб юксак даражада шаклланган бўлиб, ҳислар нозиклиги ва маълум қатъий қоидаларга бўйсунадиган ўлчамлар тизими асосида шеърлар битилган. Айтаётганимиз классик араб, кейинчалик форс ва туркий шеърият- даги аруз санъати ўша даврдан араб орасида мукаммал даражага кўтарилди ва айни мана шу услуб ўз хусусияти билан бошқаларидан ажралиб туради. Кейинги давр филологлари узоқ ўтмишда бўлиб ўтган Араб шеърияти- нинг олтин даврига мансуб асарларни тўплашга жиддий киришдилар. Асрлар оша оғзаки тарзда етиб келган қасидаларга бир бутун “девон” тартибланди. Мазкур асарларга умумий тарзда баҳо бериб ипга терилган дуру жавоҳирларни англатувчи “Муаллақот”1 номини бердилар. “Муалла- қот” таркибига алоҳида ҳар бир уруғ ёки шу қабилага мансуб муаллифларнинг асарлари, ёки бошқача айтганда антологиялар шаклида териб чиқилган. Мазкур тўпламлар орасида “Муаллақот”дан ташқари “Асмаият”, “Муфаддалият”, “Музаҳҳабат” деб ном олган девонлар ҳам бор. Шоирлардан энг машҳури оташин жангчи-шоир Антара, ал-Мутанаббий, улардан ташқари Сурия ва Месопотамиянинг христианлашган подшоҳ- ларини мадҳ этган, Имру-ул-Қайс каби муаллифлар асарларини алоҳида тилга олиш мумкин. VII аср бошидан нозил бўла бошлаган Аллоҳнинг кал