Подготовка Британской империи к первому англо-афганскому сражению

Аннотация

One of the most important international problems of the 19th century was the issue of "Central Asia". As a result, throughout the whole century Central Asia has been the subject of contention between En gland and Russia. Afghanistan was a "gateway" to Central Asia. This article describes the activities of the British Empire in Afghanistan during the first half of the 19th century. In this article describes of British ambassadors and missions sent to Afghanistan in the 19th century, their geopolitical objectives in the region, the state structure of Afghanistan, its relationship with neighboring countries, the topography of Afghanistan, the economic political and social status, customs, traditions, way of life, diversity of nations, cha- racteristic of this period. Reports in publishing by ambassadors and expedition of representa- tives reports, news, informations, about work of memoirs educates. The historical roots of trade, economic and political relations between Russia and Afghanistan will be explored. Keywords and expressions: Afghanistan, Afghan people, geopolitical, ambassadors, expedition spies - M.Elfinstein, William Murcroft, A. Burns, Charles Messon, Robert Lee, J. Wood, Charles Christie, d'Arcy Todd, G.Potinger, P.Lord, first British Afghan War (1838-42) Kabul, Herat, Kunduz, Lake Wakhan, Bamiyan Gorge, East India Company. XIX асрнинг энг муҳим халқаро муаммоларидан бири бу “Марказий Осиё” масаласи эди. Натижада бутун аср мобайнида Марказий Осиё Англия ва Россия ўртасидаги баҳсга сабаб бўлди. Оқибатда XIX аср охирига келиб бу икки империалистик давлатлар ўртасидаги инқироз катталашиб узоқ давом этган сиёсий можарога айланди. Асосий муаммо мустамлакачи мамлакатлар ўртасида ҳали бўлиб олинмаган ҳудудларни эгаллаб олиш учун бўлаётган кураш эди. Бу курашда XIX аср капиталистик тизим ривожла- нишининг ўзига хос хусусиятлари кўринади. Англия ва Россиянинг ҳукмрон доиралари Марказий Осиёдаги тажоввузкор ҳаракатларини оқлаш, ушбу минтақанинг маълум қисмларига ўз ҳуқуқларини асослаш учун кўплаб жиддий далилларни топдилар. Марказий Осиёда иккала давлатнинг сиёсати қандайдир ниқоблар остида олиб борилган бўлмасин, уни амалга ошириш учун ҳар қандай баҳоналар ишлатилган бўлса ҳам, бу сиёсат моҳияти тажоввузкор мустамлакачилик эди1. XIX асрда Англия ер-мулклари улкан, жаҳоннинг энг йирик мустамла- качи мамлакати эди. Бирқанча давлатлар ва халқларни қамраб олган Ҳин- дистон ярим оролида босқинчилик ва мустамлака эксплуатацияси учун инглиз буржуазиясининг асосий ташкилоти Ост-Индия компанияси бўлиб, у 1 Kolesnikov A.A., Kharatashvili G.S. Russia and Afghanistan. Missions. Expeditions. Traveling (second half of the 19th - beginning of the 20th centuries). - St. Petersburg, 2011. – p. 6. 129 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 доимий равишда босқинчилик урушларини олиб борди. Ост-Индия компа- нияси Осиё қитасининг исталган жойини британия мулки деб эьлон қилиши ва исталган жойига қўшин юбориши мумкин эди. Хусусан Марказий Осиёда жойлашган Афғонистон ўзининг қулай географик жойлашуви туфайли савдо-сотиқ, сиёсий ва стратегик жихатдан Британияниг алохида қизиқиш марказида бўлган. Бундан ташқари у Ҳиндистон, Эрон, Хитой ва ўзбек хонликлари билан ҳам чегарадош бўлиб, ўз вақтида жахон цивилизация ривожига анчагина катта хисса қўшган ва XIX асрда ўзининг бироз ахамиятини йўқотган минтақа орқали Хитойдан Европага қадимги буюк ипак йўли ўтган эди. Бу эса Афғонистоннинг геополитик нуқтаиназардан ҳам нақадар муҳим ҳудуд эканлигини билдирарди1. Ост-Индия компанияси Афғонистоннинг иқтисодий ва сиёсий ҳолатини, ҳудуд орқали ўтган барча йўлларни аниқлаш, муҳим географик нуқтада жойлашган ҳарқандай обектларни ўрганиш, ахолининг ижтимоий сиёсий қатламини тадқиқ қилиш шунингдек хукумат аъзоларини ўз тарафига оғдириш ва Англия билан сиёсий алоқалар ўрнатиш мақсадида ўз ходим- ларини мунтазам равишда жўнатиб туради. Ходимлар турли қиёфада юборилган бўлиб, улар асосан савдогар, дарвеш, сайёҳ, муқаддас жойларга зиёрат қилувчилар ниқоби остида бу ҳудудда харакат қилишган. Юборилган айғоқчилар минтақанинг энг хилват жойларигача кириб, худуд жойлашуви- ни мукаммал ўрганишган ва эхтиёткорлик билан тўпланган маьлумотларни қайд этиб боришган. Улар маҳаллий аҳоли тилини ва уларнинг урф- одатларини яхши билишган бўлиб, бу эса уларга бу худудда узоқ муддат фаолият юритишларига ва ўзларига нисбатан шубха пайдо бўлмаслигига ёрдам берган2. Марказий Осиё масалалари бўйича Англия сиёсатида муҳим рўл ўйнаган инглиз тарихчиси Ж.Олдер шундай ёзади: “Марказий Осиё масаласида дипломатик фаолият юритишдан олдин минтақа хақидаги тадқиқотлар нақадар муҳим эканлиги ва айниқса географик билимлар ҳар доим сиёсат, иқтисодиёт, дипломатия ва ҳарбий харакатлар билан чамбарчас боғлиқ эканлигини, бунда харқандай аскар ва сиёсатчидан кўра тадқиқотчи ва махфий жосуслар муҳим рўл ўйнашини” таъкидлайди3. Афғонистонга дастлабки инглиз миссияси 1809 йил феврал ойида Маун- нстюарт Эльфинстоун бошчилигида юборилади. Унга Афғоистонни батаф- сил ва ҳ