Произведение Рашдиддина Ватвота «Хадоик ус-сер» как источник восточной классической поэтики

Аннотация

This article explores the work of Rashid al-Din Watwat “Gardens of Magic in the intricacies of poetry” as a classic poetic source. This topic is covered in scientific articles, dissertations in Russian and scientific literature in Persian. Decree of the President of the Republic of Uzbekistan dated May 24, 2017 No. PP-2995 “On measures to further improve the system of preservation, research and popularization of ancient written sources” opens up great opportunities for studying many manuscript sources that have not yet been studied. The article contains interesting facts about the work of Rashiduddin Vatvat “Gardens of Magic in the intricacies of poetry”, the importance of the work from the XII century to the present, as well as literary works and examples. This work served as a source for all scientists who were engaged in "bade' science". The work has not lost its scientific and literary value to this day, and in this article from a literary point of view only a small number of copies are considered. As the main issue, the role and significance of the work in the source studies, in particular, the contribution of this work to the theory of literary and their using in various translations and studies are analyzed. Keywords and expressions: art, poetic arts, badi, poetic source, poetic image, the poet-panegyric. 111 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 Кириш. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 24 майдаги ПҚ–2995-сонли «Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида «Матншунослик, адабий манбашунослик, тилшунослик, фалсафа, маданият тарихи соҳаларида миллий-маданий меросимизнинг ҳали ўрганилмаган кўпги- на қатламларини очиб беришга йўналтирилган илмий тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратиш» асосий вазифалардан бири сифатида белгиланган1. Бу вазифа минг йиллик тарихга эга бўлган мумтоз адабиётимиз манбалари- ни ўрганиш билан ҳам чамбарчас боғлиқдир. Зеро, бадиият масаласи ҳамиша шеър аҳлининг диққат марказида бўлиб келган. У ёки бу ижодкор салоҳияти ҳақида сўз борганда, унинг объектга муносабати (нималарни тасвирлагани) билан биргаликда ҳадислар моҳиятини кўриш ва кўрсатишдаги маҳорати (уни қандай тасвирлагани)га ҳам эътибор қаратилган. Тасвирда фақат жанрнинг истифода этилишидан ташқари, қандай вазн ҳамда қофиялар тизимининг ишти- рок этгани, шунингдек, адабий асарларда шеърий санъатлардан фойдаланиш маҳорати ҳамма асрларда бадиий санъаткорликнинг асосий қирраларидан бири сифатида баҳоланган. Табиийки бундай талаблар тегишли илмий рисолаларда ўз аксини топган. Мақсад ва вазифалар: Рашидиддин Ватвотнинг “Ҳадойиқ ус-сеҳр фи дақойиқ уш-шеър” асари XII асрнинг энг аҳамиятга молик форс адабиётшунос- лиги ҳақидаги фикрлари жамланган асарларидан биридир. Илми бадеънинг фор- сийзабон анъаналарини бошланишини Родуёний ва Ватвотларнинг асарлари бош- лаб берди ва бу илм келажакда янада ривожланиб борди. Кейинги асрларда шеърият ҳақидаги барча илм мажмуаларни ўзида мужассам этган асарлар пайдо бўлди. Рашидиддин Ватвотнинг “Ҳадойиқ ус-сеҳр фи дақойиқ уш-шеър” асари аруз илмидаги адабий санъатларга бағишланган бўлиб, уларни изоҳлашда кўплаб мисоллардан фойдаланилган. Ушбу асарни манбашунослик йўналишида тадқиқ этиш, поэтик нуқтаи назаридан ўрганиш, аруз илмидаги адабий санъатларга бағишланган мисол- ларни тадқиқ қилиш мақсад ва вазифаларимиздан иборат. Натижалар ва мулоҳаза: Илми бадеъга доир дастлабки асарлар араб олимлари томонидан яратилган. Наср ибн Ҳасаннинг “Маҳосин ул-калом”, Ибн ал-Муътазнинг (863–908) “Китоб ул-бадеъ”, Қуддама ибн Жаъфарнинг (888– 948) “Нақд уш-шеър” номли асарлари ана шулар жумласидандир. Илми бадеъга доир дастлабки форсий асар XI асрда юзага келди. У Муҳаммад бинни Умар Родуёний қаламига мансуб бўлиб, “Таржимон ул- балоға” деб аталади. XI–XII асрларда Аҳмад ибн Муҳаммад Маншури Самар- 1 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 24 maydagi “Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va targ’ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari tog’risida”gi Qarori // “Xalq so’zi” gazetasi. – Toshkent, 2017 yil 24 ma. [The decree of the President of the Republic of Uzbekistan of May 24, 2017 "On measures to further improve the system of preservation, study and promotion of ancient written sources" // The newspaper "Halk Suzi". - May 24, 2017]. 112 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 қандий талаввун санъати ҳақида (буни Хуршидий “Канз ул-ғароиб” деб атаган), Абдумуҳаммад ибн Муҳаммад Рашидиддин Самарқандий (“Зийнатнома”) ва бошқа ижодкорлар шу илмга доир рисолалар ёзганлар. Бироқ XI–XII асрларда яратилган илми бадеъга доир асарлар орасида энг мукаммали Рашидиддин Ватвот номи билан машҳур бўлган хоразмлик шоир ва олим Рашидиддин Абубакр Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Абдулжалил 1 Умар котибнинг “Ҳадойиқ ус-сеҳр фи дақойиқ уш-шеър” номли асаридир. “Ҳадойиқ ус-сеҳр” буюк олим томонидан битилган юксак савиядаги асар бўлиб, ундан кейин илми бадеъ билан машғул