Farhang-e Jahângiri («Словарь Джахангира») - язык фарси-йе дари как грамматический труд

Аннотация

This article is devoted to the study of the “یريگناهج گنهرف” Farhang-e Jahângiri (“Dictionary of Jahangir”), a unique medieval manuscript that describes the environment and language situation of that period. Although this book has been studied by several leading scholars, some of its features are still in need of analysis. While we do not forget that this book is a common source for the present three languages, Persian, Tajik, and Dari, it is safe to say that the grammatical notes contained in it remain the same for these three languages. 102 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 Although this book was not created in a Persian-speaking country, showеd that the Persian Dari language, with the service of our great-grandfather Zahiriddin Muhammad Babur, is also popular in India. The author of the book also contributed to the work of leading scholars of Persian. This dictionary, which is a product of years of hard work, is regarded as the first grammatical work of Persian-Dari, and its author, Hussein Inju, is recognized as the first grammarist of Persian-Dari. Keywords and expressions: grammar, glossary, grammar, nouns, pronoun, suffix. Кириш. Форси-йе дарий тили грамматикасининг шаклланишида муҳим роль ўйнаган “یريگناهج گنهرف” Farhang-e Jahângiri (“Жаҳонгир луғати”) луға- ти форсийзабон халқларнинг мўтабар манбаси ҳисобланади. Эроншунос олимлар томонидан бу китоб илк грамматик асар сифатида жуда қадрланади ва унинг муаллифи илк форс тили грамматик асарини яратган олим сифа- тида эътироф этилади. Мазкур луғатнинг турли жиҳатлари В. Капранов1, Х. Раупов2, Л. Пейсиков3, С. Баевский4, Ю. Рубинчик5, С. Ҳ. Садриддин Ҳож (Камол)6, Ф. Мирзоёров7 ва А. Мамадназаров8 томонидан ўрганилган. Мақо- лада луғатнинг яратилиши, китоб юзасидан қилинган мулоҳазалар, олимлар эътибор қаратмаган жиҳатлар ёритилган. Ушбу манба Ҳинд диёрида яратилган бўлса-да, унинг муаллифи дунё- нинг бошқа нуқталарида бу тил бўйича олиб борилган изланишлардан хабарбор бўлиб, уларни тадқиқ қилиб, форсийзабон халқнинг маданияти, миллий колорити ва шу тилнинг ички хусусиятларига оид сўзларни ҳам яхши билганлигини билиш мумкин. Қолаверса, Бобурийлар сулоласи вакили Акбаршоҳ ушбу манба яратилишига ҳомийлик қилгани ҳам ўз ўрнида мукаммал асар яратилишига катта кўмак бўлиб хизмат қилган. Мақсад ва вазифа: Ушбу мақолада луғатнинг яратилиши, унинг олим- лар томонидан қайси жиҳатлари ўрганилгани ҳақида маълумотлар берилган. Олимлар ушбу луғатни қачондан ўрганишни бошлади, асосан, дунёнинг қайси давлатлари бу манбага қизиқиш билдирди ва қандай натижалар олинди каби масалалар ёритилган. Шунингдек, ушбу луғатдаги грамматика оид фикрлар келтирилган. Луғатнинг таркибий қисмлари тизимли равишда ёритилган. Муаллифнинг ўша даврдаги форси-йе дарий тилининг ўзига хос хусусиятлари ҳақидаги фикрларини ўрганиш вазифа қилиб олинган. 1 Kapranov V. K istorii tadzhikskoĭ leksiko i leksikografii. – Dushanbe, 1956. 2 Raupov Х. “Farkhangi Dzhakhongiri” kak istochnik tadzhiksko-persidskoĭ leksikografii. – Avtoref. kan. nauk fil. – Dushanbe, 1966. 3 Peĭsikov L.S. Leksikologii͡a sovremennogo persidskogo i͡azyka. – M., 1975. 4 Baevskiĭ S.I. Rannai͡a persidskai͡a leksikografii͡a (XI–XV vv.). – M. – Nauka, 1989. 5 Rubinchik I͡U.A. Leksikografii͡a persidskogo i͡azyka. – M. – Nauka, 1991. 6 Sayyid Ḥasan Ṣadriddin Ḥāj Sayyid Javādi. Āghāz va ertiqā‘-yi dasturnavisi-yi fārsi dar shabh-i qāra-yi Pakistān va Hind. – Lahur, 1992. 7 Mirzoyorov F. Grammaticheskie kommentarii v tadzhikskikh tolkovykh slovari͡akh ХVI-ХIХ vv. Diss. kan. nauk fil. – Dushanbe, 2011. 8 Mamadnazarov A. Stanovlenie i razvitie tadzhikskoĭ perevodnoĭ leksikografii ХХ i nachala ХХI vv. Diss. kan. nauk fil. – Dushanbe, 2013. 103 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 Усуллар: мақолада тавсифий методдан фойланилган. Натижалар ва мулоҳаза: Луғатнинг муаллифи Мир Жамолиддин Ҳу- сайн Инжу, Акбаршоҳ Кўрагоний (1556-1605) ва унинг ўғли Жаҳонгиршоҳ (1605−1628)нинг хизматида бўлган Фахриддин Ҳасан Шерозийнинг ўғли, асли шерозлик бўлиб, Қосим ар-Розий ибн Ҳасан ибн Иброҳим Таботабоий Ҳусайни наслидан эди. Мир Жамолиддин Ҳусайн Инжу Акбаршоҳ атро- фидаги мансабдорлар ва давлат арбоблари сирасидан бўлиб, ёшлик пайт- лариданоқ кўп вақтини форсий китобларни ўқишга бағишлаган. Акбаршоҳ ва Жаҳонгиршоҳ давридан етиб келган асарлардан Ҳусайн Инжунинг шуҳрати ва мавқеи баланд бўлганлиги маълум. У Акбаршоҳ даврида ўзидан олдин яратилган форсий асарлар мутолаасига кўп вақт ажратган. Асарлар- нинг аксарияти паҳлавий тилидаги луғатлар ва истилоҳлардан иборат китоблар бўлган. Ҳусайн Инжу форсий, паҳлавий ва дарий тиллари, улар ўртасидаги фарқларни тадқиқ қилган, илм уммонида ўз ўрнини топиб, шуҳрат қозонгани ҳақида эронлик олим Раҳим Афифий ёзиб қолдирган1. 1596 йилда унинг дўстларидан бири Ҳусайн Инжу ўрганган тадқиқотларни Кашмир ҳудудида Акбаршоҳга баён қилиб берган. Шундан сўнг подшоҳ уни маъмур этиб тайинлаб, тадқиқотларини китоб шаклига келтиришини буюрган. Ҳусайн Инжу бор эътиборини форсий лу