Тематические группы пословиц в «Девону Лугати-т-Тюрк»

Аннотация

The book of Mahmud Kashgary “Divanu Lugati-t-Turk”, which is one of the sources of the XI century, is of great importance in the Turkic culture. It is considered a linguistic work reflecting the language and literature of that period. The collection of this work is an important source of literature among Turkic peoples, especially folklore. The contains samples of ancient folklore of Turkic peoples. These include are folk songs, proverbs and sayings. The proverbs cited in the work are especially important for the study of folklore and the language of that era. Although Turkic folklore has been repeatedly analyzed, especially Uzbek folk proverbs, studies have been carried out, and the thematic group has not yet conducted a serious study of ancient Turkic proverbs. In particular, the proverbs “Divanu Lugati-t- Turk” were divided into a thematic group, but were not read and grouped in accordance with the text of the manuscript. This article analyzes these features. Proverbs in “Divanu Lugati-t-Turk” were first grouped in meaning in the first edition of the dictionary in Uzbek publication (Divanu Lugati-t-Turk. Index Dictionary, Tashkent, 1967). Our description is different from the previous one. In our article, we used the publication “Divanu Lugati-T-Turk”, published in 2017 by Professor K. Sadikov. Along with this, this article analyzes the synonymy of ancient Turkic proverbs and thematic issues. To prove the above questions, quotes from the dictionary “Divanu Lugati-t-Turk” are given. The article analyzed the scope and significance of this topic. As a result of the analysis, conclusions were drawn. Keywords and expressions: Makhmud Kashghari, “Diwan luγati-t-turk”, proverb, Old Turkic literature, folklore, thematic group of proverbs, synonymous of proverbs. Кириш. XI асрнинг буюк турколог олими Маҳмуд Кошғарийнинг «Де- вону луғати-т-турк» асари туркий халқлар, шунингдек, ўзбек халқи тарихида алоҳида аҳамиятга эгадир. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғати-т-турк» асаридаги қадимги турк мақолларини синчиклаб ўрганиш, муаллиф асарни ёзаётганида қанчалик пухта режа тузган бўлса, маълум бир сўзнинг изоҳини бераётганда ҳам кўплаб адабий парчалар қатори халқ мақолларидан ўринли фойдалана олгани олимнинг юксак тажриба ва маҳоратини намоён эта билганини кўрсатди. 87 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 «Ўзбек халқ мақоллари дунёдаги бошқа халқларда бўлгани каби мавзу жиҳатидан хилма-хил ва ранг-барангдир. Улар мазмунига ватан, халқ, меҳ- нат, оила, олий инсоний фазилатлар каби инсон ҳаётида муҳим ҳисобланган масалалар ҳақидаги ҳукмлар сингдирилган. Шунинг учун ҳам мақолларни халқнинг оғзаки қомуси билан тенглаштириш одат тусига кирган»1. Ўзбек халқ мақолларида ўзбек халқининг доно сиймоси, тарихий тақ- дири, менталитети, бағрикенглиги, саховати, адолатпешалиги, илмга, меҳ- натга чанқоқлиги, бунёдкорлиги, меҳмондўстлиги, оилапарварлиги, бола- жонлиги, меҳмоннавозлиги, тўғрилиги, севги-садоқати, жўшқинлиги, тий- раклиги, ғайрат-шижоати, қувончи, изтироби, дунёқараши, душманларига қаҳр-ғазаби, бетакрор урф-одатлари ва анъаналари яққол акс этиб туради. Мақолларнинг пайдо бўлиши ва маъно-мазмуни уларнинг яратилиш даврида мақолларга бўлган эҳтиёжнинг катта бўлганидан далолат беради. Чунки халқ донолиги бўлган мақоллар бирор воқеа-ҳодиса ортида пайдо бўлади. Аввал бирор ҳикматли сўз, сўнг эса қолип бирикма шаклига тушади ва шу тариқа мақол ҳолига кўчади. Халқ афсонаю достонлари, ривояту эртаклари, қўшиқлари, мақол ва ибо- раларининг айримлари жуда эски замонларга илдиз отган. Фольклор мате- риаллари бадиий тафаккурдаги эски анъаналарга, тил анъаналарига изчил амал қилади. Асрлар бўйи юзага келган ушбу ижод намуналари эски тил белгиларини яхши сақлайди. Шунинг учун халқ оғзаки ижоди асарлари ти- лидан тил тарихи материали сифатида ҳам фойдаланиш мумкин2. Асосий қисм. Ҳозирги кунга қадар ўзбек тилидаги мақоллар бўйича қилинган тадқиқотларда улар маъно-мазмунига кўра турлича таснифланган3. 1. Алифболи тасниф (мақолларнинг алифбо тартибига солинган мақоллар); 2. Тематик тасниф (маъно-мазмунига кўра гуруҳланган мақоллар); 3. Поэтик тасниф (мақолларнинг ўз ва кўчма маънода таснифланиши); 4. Тарихий тасниф (мақолларнинг яратилган даврига кўра таснифи); 5. Мақолларни тузилишига кўра тасниф этиш (мақолларнинг синтактик қурилишига кўра: содда, қўшма гап шаклидаги таснифи). шу кунга қадар ўзбек халқ мақоллари бўйича амалга оширилган ишларда таснифнинг тематик шакли амалга оширилган. Қуйида улар билан танишиб чиқамиз. «Масалан, М.Афзалов бошчилигида тайёрланган тўпламнинг кейинги нашрига 2500 дан ортиқ мақол 34 мавзуга бўлиб берилган бўлса, Р.Жума- ниёзов тўпламининг сўнгги нашрида 1047 мақол 22 мавзу остида жамланган. Ёки Б.Раҳмонов тўпламига 564, Ш.Жўраев тўпламига 711 мақол киритилган, 1 Xalq og’zaki poetik ijodi (Folklore). O.Madayev, T.Sobitova. Toshkent. Sharq. 2003. 37-b. 2 Sodiqov Q. Turkiy til tarixi (History of Old Turkic language). – Toshkent: ToshDSHI, 2009. – B. 8. 3 Бу ҳақида қаранг: O’zbek xalq og’z