Стилистическое мастерство Захарии Тамер: особенности композиции и символического языка (на материале повести «Ранда»)

Аннотация

This article is devoted to the study of the special literary style of one of the prominent representatives of modern Syrian literature – the writer Zakaria Tamer. It analyzes the author’s story “Randa”, which clearly shows the compositional skills of Z. Tamer and the symbolic language used in the story. Although the “Randa”, created in the form of a “story inside a story”, resembles a fairy tale for children, in fact it is an extensive literary work of a talented writer that addresses important topics of society with simple sentences. Using the image of a little girl named Randa, the author creates a universal image of a woman and skillfully uses symbols to show her role in society, especially the fate of an Arab woman through thin lines. Keywords and expressions: modern Arabic literature, story, symbol, symbolistics, personification, plot, composition, language of the work. 40 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 Мазмун ва шакл бирлиги санъат ва адабиётда алоҳида аҳамият касб этади. Санъаткор томонидан танланган ва қамраб олинган ҳаёт материали асарнинг мазмунини ташкил қилади1. Ҳаётнинг ўзида шаклсиз бирор предмет ёки воқеа бўлмагани каби, адабиёт ва санъатда ҳам воқеа-ҳодисаларни шаклсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Инсон санъат ва адабиётнинг бош предметидир. Ҳар бир ёзувчи ва шоир ўз асарида инсон ва предметлар орасидаги ўзаро муноса- батлардан келиб чиқадиган воқеа ва ҳодисаларни тартибга солади, ҳар бир воқеанинг бошланиш ва тугалланиш нуқталарини белгилайди. Бадиийликни вужудга келтирувчи мавзу ва ғоя, образ ва характер, сюжет ва композиция, бадиий тил ва услуб, тур ва жанрлар каби воситалар ҳар бир асарда бетакрор тарзда уйғунлашиб, жонли бир вужудни – аниқ бир фарзандни дунёга келтиради. Ёзувчи учун ҳар бир асари ҳам ўз фарзандидек азиз бўлади. Бадиий асар – уни яратган муаллифнинг бетакрор оламидир. Шу ўринда, замонавий Сурия адабиётининг ёрқин намояндаси З. Тамернинг бадиий олами чуқур мулоҳаза ва мушоҳадани талаб қилади. Унинг жиддий фалсафий ўй-фикрлари ва қарашлари рамзларга бой жумлаларда ўз аксини топади. З. Тамернинг бевосита таҳлил қилинаётган “Ранда” номли ҳикояси ўзига хос услубда ёзилган бўлиб, ҳар бири ўз мустақил сюжет ва композициясига, ўз мазмун ва шаклига, мавзу ва ғоясига эга 39 та кичик-кичик ҳикоячалардан ташкил топган. Бадиий асарнинг ғоявий-эстетик таъсири унинг турли қисм- ларининг бир-бирига қанчалик мутаносиблигига боғлиқ экан, мазкур ҳикоя- даги барча қисмлар ўзаро бирлашиб, ягона тўлақонли ҳикояни ташкил этади. Қисмлар рақамлар кетма-кетлиги орқали сарлавҳа тариқасида қўйил- ган. Ҳикояда тасвирланган барча воқеа-ҳодисалар биргина марказий образ Ранда атрофида содир бўлади ва айнан Ранда ҳикоянинг ҳамма қисмларини ўзаро чамбарчас боғлаб туради. Асарнинг турли қисмлари орасидаги мутаносиблик асарнинг компози- ция2сини ташкил қилар экан, у асардаги бош ғояни бошқариб туради, тас- вирдаги меъёр ва мувофиқликни ҳам юзага чиқаради. Композиция сюжетни ҳам, сюжетдан ташқарида қолувчи воситаларни ҳам ўзида жамлайди. “Ранда” ҳикоясининг композицияси араб адабиётида азалдан машҳур бўлган қолиплаш усули, яъни “ҳикоя ичида ҳикоя” услубида яратилган. З. Тамер ҳикоянинг асосий мазмунини чиқариб беришда қўшимча воқеаларни асар ичига киритиб, ҳикоянинг ўзига хос услубини яратади. З. Тамер асарга фольклор мотивларидан эртак ва афсоналарни киритади, туш элементларини ҳам ҳикоянинг баъзи бир қисмларида қўллайди. Баҳорнинг кириб келишини ўз ҳаёлида тасаввур қилган Ранда хаёлларга берилиб, осмонларда учиб юради. Ҳикоянинг яна бир қисмида Ранда туш оғушида бўлиб, тушида бир под- шоҳни кўриб, ундан қанотлар совға қилишни илтимос қилади. Подшоҳнинг 1 Qo‘shjonov M. Hayot va mezon [Life and criteria]. – T., 1974. 2 Sulton I. Adabiyot nazariyasi [Literature theory]. – T.: O‘qituvchi, 1980. – B. 188. 41 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 3 қарори чиқиб, Ранда энди қанотли бўлиб, учишга тайёр турганида онаси- нинг овози уни уйғотиб юбораркан, бу билан Тамер қизалоқнинг реал ҳаётдан бошқа бир олис оламга учиб кетгиси келаётганини аён қилади. Ранда ҳар томонлама романтик оламга интилаверади. Яна бир тушида у кенг яйловда сайр қилиб юрганида оқ қуш учиб келиб, уни ўзи билан олиб кетади. Оппоқ мамлакатга келиб, ерга қўнишаркан, қуш Рандага бу ер мактаблардан, дарслардан, буйруқ бераверадиган ўқитувчилар ва оналар- дан озод мамлакатлигини айтади. Ранда эса, ўз уйи ва ҳовлисини, онаси ва яқинларини ёдга олиб, йиғлаб юборади ва уйғонади. Бундан англашиладики, адиб Рандага Ватан туйғуси ҳақида дарс беради. Ранда ёш бола бўла туриб, қанчалар мактабини, дарс қилишни ёмон кўрмасин, онасининг иш буюришлари ва даккиларидан хафа бўлмасин, барибир ҳеч нимага уларни алмашмаслигини ўзи учун кашф қилади ҳамда яна бир ҳаётий сабоқни уқиб олади. Ана шундай тарзда, З. Тамер ўз қаҳрамонини ҳаёт йўлларидан олиб ўта- ди, турли хил муаммоли вазиятлар қарамоғига ташлаб, ўша муаммоларни ҳал қилиш йўлларини ҳам кўрсатиб беради. Ёзувчи ўз қаҳрамонига бефарқ эмас. З. Тамер ижтимоий ҳимо