Некоторые размышления о создании «Тысячи и одной ночи»

Аннотация

There are different opinions about the origin of the “Thousand and One Nights”, one of the masterpieces and pearls of world civilization, and science it was translated into different languages of the world. Scientists of the world expressed opinions on this issue, and the author in the article cites his views on these conclusions. Scientists are divided into two camps in their views on the origin of the source. On the first side were scholars who believed that the source of all fairy tales in the collection is Arabic folklore. We admite true who thinks that this work of Persian folklore. The omnibus was writed in pehlavi language and was very famous in Iranian language. This folklore product was trans- lated from pehlavi into Arabian language e in golden age of Arabian translation, actually in 9- 10 centuries. The names of heroes “Thousand and One Nights” Padishah Shakhriyor and Princesse Shakhrezad are persian. The book “Alf Leila wa Leila” belongs and tells not only about the Arabs, but also when creating the work, the motifs of fairy tales from Central Asia, Iran and India were used. Analyzed on the example of a combination of motifs and plots of world folklore of different peoples and the processes of “plot migration”. There two options for this source. The first option is the translation of Persians into Arabic in the 8th century. The second version was assembled in the 10th century by Jahshiyor, who came from Baghdad. 6 SHARQSHUNOSLIK / ВО С Т ОК ОВЕ ДЕ Н И Е / ORIENTAL STUDIES 0219, № 3 Explain of oral creation is recognized Egyptian fary tales, were collected by Jaxshiyor, was written in 13-14 centuries. The famous omnibus which named “Thousand fary tales” was collected in Egypt after that the new fary tales were added. “A Thousand and One Nights” was originally created in the form of Indian fairy tales cultivated by Arab masters, and became a unique monument of the Arab people. The current copy of the collection is a valuable monument of the Arab people. It is also a unique gem of world civilization. Literatury antiques of all Orient nation and uzbek are recognized antiques like on “Thousand and One Nights”. Keywords and expressions: “Thousands and One Nights”, Pahlavi language, Sanskrit, Hezor afsone, Persian stories, Arabian tales. Ранго-ранг сюжетлари билан бутун дунёни забт этган “Минг бир кеча” китоби жаҳон адабиётининг ноёб дурдонаси ҳисобланади. Бу асарнинг тарихи жуда кўп олимлар томонидан илмий жиҳатдан ўрганилган ва баҳс – мунозараларга сабаб бўлган. “Минг бир кеча” китобининг қачон ва қаерда пайдо бўлганлиги ҳақидаги саволга аниқ жавоб айтиш қийин, бу масала ҳамон ўз ечимини кутмоқда. Асрлар қаърига яширинган бу ҳақиқатни анг- лаб етиш, асл тарихни тиклаш учун манбалар ҳозирча етарли даражада эмас, бу масалани узил-кесил ҳал қилиб бўлмайди,фақатгина тахминларгагина таянишимиз мумкин. Аммо бу масалани дунёнинг етакчи олимлари ўрган- ган ва мулоҳаза билдиришга уринган, биз тарихий далилларга асосланган ҳолда атрофлича ёритиб беришга ҳаракат қилмоқчимиз. “Минг бир кеча” XV-XVI асрларда Мисрда йиғилиб, таҳрир этилиб,шу ҳолга келтирилган бўлса-да, унинг илк тарихи Х асрга бориб тақалади”1-деб ёзади устоз Шоислом Шомуҳамедов. Бундан кўриниб турибдики, бу китоб жуда қадимда яратилгандир. Араб олими А.Сальханий, даниялик олим Эструп ва рус олимларидан И.Фильштинский, М.Сальелар ҳам “Минг бир кеча”нинг тарихи ҳақида чуқурроқ мулоҳаза юритишга ҳаракат қилганлар. “Минг бир кеча”нинг пай- до бўлишини ўрганишда бизга ёрдам берадиган энг қадимги манба бу 1900 йилда Веселовод Миллер юбилейи шарафига чиқарилган тўпламдаги Г.Горстер, А.К.Крымскийларнинг мақоласидир. Бу мақола “К литературной истории “Тысячи и одной ночи”2, деб номланган. Биз ўз фикр-мулоҳаза- ларимизни юритишда шу мақолага асосланишга ҳаракат қилдик. Мақолада бу асарнинг пайдо бўлишини белгилашда икки йўналиш мавжудлиги ҳақида маълумот берилади. Биринчи йўналиш Гаммер издошлари ҳисобланади. Уларнинг фикрига кўра, “Минг бир кеча”нинг пайдо бўлиш замини ҳинд ёки эрон эртаклари бўлиб, паҳлавий тилида ёзилган “Ҳэзор афсонэ” (“Бир минг эртак”) тўпламининг арабча таржимасидир. Қиёсий метод асосчиси 1 Минг бир кеча. Тошкент., Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. 1986. Ш.Шомуҳамедов ёзган сўзбоши. 10-бет. 2 Горстер Г., Крымский А. К литературной истории «Тысяча и одна ночь». Юбилейный сборник в честь Всеволода Миллера. 1990.,стр. 225-240. 7 SHARQSHUNOSLIK / ВО С Т ОК ОВЕ ДЕ Н И Е / ORIENTAL STUDIES 0219, № 3 Бенфий “Минг бир кеча” эртакларининг қарийб барчаси ҳинд фольклорида мавжуд эканлигини тасдиқлайди. Бедье фикрларига асосланган Брюнетьерд ҳам “Турли халқ эртаклари бир хилдир”, деган хулосага келади. Чунки Бедье ҳам бу тўпламнинг ҳинд эртаклари асосида аввал форсларда пайдо бўлиб, кейин арабларга ўтганлиги ҳақида мулоҳаза билдиради. Миср этнографияси билимдони Эдвар Лэн ҳам бу араб эртакларининг бошланиши ҳинд фольклорига бориб тақалишини айтади. Лекин у бу йўналишга қўшил- майди. Гаммер ўзининг 1827-йилда “Осиё” журналида чиққан ма