Историческая эволюция гендерного феномена

Аннотация

The article focuses on the emergence and evolution of the gender phenomenon. It analyzes interpretations of relationships between men and women at different times, and stages of development. It is argued that the issue of equality between men and women is a characteristic of every stage of human society. From the earliest times to the present day, it has become natural for people to defend their rights as a criterion for survival. The demand for women to participate in the social, economic and political life of society on the basis of the principle of equality began to manifest itself in the West as a feminist movement. Waves 1 and 2 of this movement gave an international impetus to the issue of gender equality. Today, there is no area where women's participation is unnoticeable. However, there are many problems with the process of creating the necessary conditions for their participation, the level of their rights, their freedom to operate and full self-image. In this regard, the article also examines the genesis of the issue of gender equality in the system of international relations and its stages of development, its role in the international community. It highlights the importance of the United Nations and other organizations in ensuring gender equality in the system of international relations. A number of international documents have been analyzed, which are the basis for further strengthening of women's rights and their privileges in the international community. Keywords and expressions: gender, gender studies, feminist, sustainable development, racial equality, development indicators, economic forum, social status. Кириш. Гендер тенглиги – бу нафақат инсониятнинг табиий ҳуқуқларидан бири,балки бутун дунёда тинчлик, тараққиёт ва барқарорликни таъминлашнинг асосий омилидир1. Аёлларнинг ижтимоий фаоллиги инсоният тараққиётидаги муҳим масала- лардан бири бўлиб келган. Аёлларнинг ижтимоий ва сиёсий статуси уларнинг сиёсий онги, тафаккури кенглиги ва кўплаб бошқа омиллар билан белгиланади. Бунда аёл ва эркак ўртасидаги тенглик масаласи ҳамиша алоҳида ўрин тутган. Қадимда аёл ва эркак ўртасидаги муносабатлар тўғрисидаги тасаввурлар аёл- ларнинг табиатан эркакка нисбатан пастроқ мақомда туриши асосида шакл- ланган.Аммо бугунги кунда, айниқса ХХ асрнинг илк чорагидан бошлаб, ушбу ҳаётий масалага бўлган муносабат тубдан ўзгариб бормоқда. Тахминан шу пайтдан бошлаб ушбу муаммо ўзининг илмий тилдаги ифодасига ҳам эга бўлди ва илмий адабиётда “гендер муаммоси”, “гендер тенглиги” ёки шунга ўхшаш атамалар билан юритила бошланди. Бу атамаларнинг моҳиятини эса, эркак ва аёлнинг ижтимоий ҳаётдаги тенг ҳуқуқли субъектлар экани ташкил эта бошлади. 1 Millennium Development Goals, Goal 5: Achieve gender equality and empower all women and girls. Available at: https://www.un.org/sustainabledevelopment/gender-equality 192 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 4 Бугунги глобаллашув шароитида “нозик жинс” вакиллари ижтимоий-иқти- содий ва сиёсий ҳаётда ўз қобилияти ва салоҳиятини рўёбга чиқариш ҳисобига, шунингдек, уларга яратилган имтиёз ва имкониятлардан унумли фойдаланган ҳолда ўз ижтимоий статусини мунтазам мустаҳкамлаб бормоқдалар. Уларнинг барча соҳаларда эркаклар билан тенг фаолият юритишга интилиши тобора яққолроқ намоён бўлиб бормоқда. Ўзбекистон шароитида ушбу воқелик айниқса кўзга ташланиб бормоқда. Жумладан, аёлларнинг тадбиркорлар учун жорий этил- ган имтиёзлардан кенг фойдаланаётгани, ўз шахсий бизнеси ва мол-мулкига эга бўлиб бораётгани ушбу хулосани тасдиқлайди. Буларнинг барчаси аёлларга ярати- лаётган имтиёзлар, шароитлар ва юксак эътиборнинг хайрли натижасидир. Мақсад ва вазифа: Гендер тадқиқотлари бўйича етакчи мутахассислардан ҳисобланган Жоан Скоттнинг таъбирига кўра, “гендер - бу инсоният тарихини таҳлил қилишнинг ўрганишга лойиқ ажралмас қисмидир”1. Шунга биноан со- циология ва психология йўналишларида гендерга оид кўплаб тадқиқотлар амалга оширилмоқда. Лекин бугунгача амалга оширилган тадқиқотлар кўпроқ эркак ва аёлнинг антропологик сифатларини қиёслаш, улардаги ўхшаш ва фарқли жиҳатлар, эмоционал кечинмалар ва бошқа шунга ўхшаш шахсий сифатларга қаратилгандир. Аммо гендер феноменининг замонавий мазмун-моҳияти бундан-да анча кенг бўлиб, гендер муаммолари ечимини излашга ихтисослашган кўплаб нодавлат ташкилотлар фаолият кўрсатмоқда. Ушбу мақоланинг асосий мақсади замонавий “гендер” феномени шаклланиши тарихий босқичларига аниқлик киритишдан иборат. Гендер муносабатларининг тарихий асослари ва шаклланиш жараёнлари турли даврларда хилмахил кўринишларда намоён бўлган. Гендер ҳақидаги илк қарашлар бугунги яхлит тизим сифатидаги гендершуносликдан тубдан фарқ қилади. Мазкур йўналишдаги замонавий тадқиқотлар соҳасининг шакллани- шига уларга бўлган эҳтиёжнинг ортиб бориши сабаб бўлган. Жумладан, гендер тенглиги талабини олға сурган ғарблик феминист аёлларнинг қарашлари ушбу тадқиқотларни ҳаракатлантирувчи куч вазифасини бажарган. Феминистларнинг дунёқараши гендер тенглигини ҳам сиёсий, ҳам