Источниковедческие особенности произведения Айюба «Шархи Маснавийи Мавлави»

Аннотация

In the manuscript fund of the Institute of Oriental Studies named after Abu Rayhan Beruni of the Academy of Sciences of Uzbekistan the manuscript №2225 is stored. It presents a full comment for the composition of Jalaladdin Rumi “Masnaviyi Ma’naviy” and consists of six notebooks. This comment is named as “Sharhi Masnaviyi Mavlaviy”, author – Ayyub. Interpretations of some words from composition are given in “Comments” which also contains stories about Rumi’s life and his edifications. Some of the stories are presented by commentator himself. There are the notes of what sources they are extracted before each story and information, which are submitted by Ayyub. When commenting “Masnaviy” expositor used following compositions: “Nayname”, “Yusuf and Zuleykha”, Abdurakhman Jami’s “Nafakhotu-l-uns”, Akhmad Afloki’s “Manokibu-l-orifin”, Shaykh Abdurakhim Bikhori’s “Kashfu-l-lugot va-l islokhot”. In a number of bytes of “Masnaviy” are given the words and expressions from text or ayat in Koran. Firstly, commentator gives full text or a fragment from particular ayah then provides comments. In composition “Masnaviy” Rumi adduces sayings from Hadith and from various stories which have taken place in life of prophets. Ayyub, in turn, completely overlooks given Hadith and stories and then only adds his comments. Expositor also uses the other texts of comments, which were written for “Masnaviy”, and for some related views he expounds his own persuasions, where he doesn’t indicate the exact names of the sources from which such information was brought, but only limits to the phrase “some commentators write”. There are cases of examples as well from other parts of “Masna- viy” in “Comments”. Before writing “Comments” Ayyub explored many books about Rumi’s life and work, worked with dictionaries, improved his knowledge in the sphere of religion and tasawwuf, collected data from earlier written comments. The sources which 154 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 4 were used while writing “Comments of Masnaviyi Mavlavi” composition are the most valuable among many others about life and work of Rumi. Keywords and expressions: “Sharhi Masnaviyi Mavlaviy”, Jalaladdin Rumi, “Nayname”, “Yusuf and Zuleykha” Мавлоно Жалолиддин Румийнинг инсониятга бир қанча асарлари мерос бўлиб қолган. Асрлар ўтса ҳам ушбу асарлар ўз долзарблигини сақлаган ҳолда румийшунос олимлар томонидан ўрганилишда давом этмоқда. Унинг энг йирик дидактик асари “Маснавийи маънавий” бўлиб, ушбу асар ёзилган дастлабки пайтларданоқ, унга бағишлаб шарҳлар ёзила бошлаган, зеро “Маснавийи маънавий”ни тушуниш инсондан улкан билимни талаб қилади. Ана шундай асарлардан бири Айюбнинг Жалолиддин Румий “Маснавийи маънавий”сига ёзган шарҳи бўлиб, ЎзР ФА Шарқшунослик институтида сақланади1. Қўлёзманинг дастлабки қисқа тавсифи “Собрание восточных ру- кописей”нинг иккинчи жилдида берилган2. Унда асар Кашмирда Мирзо Муҳаммад Рабихон буйруғи билан котиб Ўбод Муҳаммад Сиддиқ томони- дан 1221/1806 йили кўчирилганлиги ҳақида маълумот берилган. Айюбнинг шарҳида “Маснавий”даги шеърларни изоҳлаш асносида, улар- даги айрим сўзларнинг мазмуни очиб берилади ва айни пайтда, Румийнинг ҳаёти, айтган ўгитлари ўрин олган ҳикоялар ҳам келтирилади. Муаллиф асарни ёзиш давомида “Маснавийи Маънавий” ҳошиясида ёзган шарҳининг манбаларини ҳам қисман эслатиб боради. Масалан, “Маснавий” даги дастлабки байт шарҳида Абдураҳмон Жомий исми қайд этилган (7б варақ). Айюб Жомийнинг “Найнома” асари, “Юсуф ва Зулайҳо” достони, “Нафаҳо- ту-л-унс” каби қатор асарларидан фойдаланганини ўз шарҳида эслатиб боради. Шу билан бирга, у “Маснавий”га ёзилган бошқа шарҳлардан ҳам фойдаланган ва улардаги баъзи фикрларга ўз мулоҳазаларини ҳам айтиб ўтади, бироқ ўзи фойдаланган манбани аниқ кўрсатмаган ва هﺘﺷون ناحراﺷ ﯽضعب هک (баъзи шориҳлар ёзмишлар) деб, умумий тарзда эслатиб ўтган ва ўша мавҳум асардан олинган фикрнинг ўзини ёзиш билан чекланган. “Маснавий” ўзига хос шеърий тасаввуфий асар бўлгани сабабли, табиий- ки, муаллиф тасаввуфга оид асарлар, изоҳли луғатлардан ҳам кенг фойда- ланган ва бу ҳолат унинг шарҳида аниқ кўзга ташланади. Айюб ўз шарҳида кўп ҳолларда манба сифатида пайғамбарлар тарихидан мисоллар олган. Масалан: 1 O’zR FA Sharqshunoslik institutining 2225 raqamli qo’lyozmasi. (Manuscript of the foundation of the Institute of Oriental Studies in Uzbekistan Academy of Sciences named after Abu Raikhan Beruni. Number 2225 ) 2 Sobraniye vostochnyh rukopisey AN RUz. T. II. Tashkent, 1952, nomer 912. (Collection of oriental manuscripts of the Academy of Sciences of Uzbekistan. Volume II, number 912) 155 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 4 Баъзилар пайғамбарларнинг жисмларини тупроққа ўхшатиш одобдан эмас, деганларга Мавлоно Жалолиддин Румий эътироз билдириб, ғазалнинг бир байтида инсонни олий даражада мақтагани ҳақида сўз боради: دﺷ کلاﻓا رب قشع زا کاﺧ مﺴج 1دﺷ کلااچ و دمآ صقر رد هوک Таржимаси: Ишқ ила [тупроқдан бўлган] тан сойири афлок эмиш, Рақс этиб тоғлар, кўринг, ч