Проблема терминообразования в персидской и узбекской терминологии

Аннотация

The article gives a comparative analysis of the Charter of terminological organizations in the Persian and Uzbek languages, as well as its principles. It is well known that in accordance with theoretical and scientific views, as well as the recommendations of the world terminology of Vienna, Prague and Russian terminology schools, an international standard has been established, which is an instruction for all languages in general linguistics. Prior to this, a number of standardization associations were created, including in 1926 the ISA (International Association for Standardization) - the "International Association for Standardization", in 1931 in Europe the British Standard Institution - the British Institute of Standardization, and in 1946 the ISO ( International Organization for Standardization). And in Iran at different periods were established three language academy to preserve the purity of the language. The third academy, that is, the last of them, is the “Academy of Persian Language and Literature”, which was founded in 1991 and has its own Instruction. At the same time, "Atamakom" started its activities in the Uzbek language, and completed it in the short term. The article presents an analysis of the International Terminological Organization Standard - ISO 704, which was created at the school of world terminology, as well as the influence of its principles on term formation on the rules of term formation in the Persian and Uzbek languages, different and similar sides of each. In addition, some paragraphs of the Charter of the "Academy of the Persian Language" were compared and analyzed by the relevant paragraphs of the terminology of the Uzbek "Atamakom". The main goal of the article is to analyze the provision of terms for borrowing by terminological organizations that were founded for the formation of terms in the Persian and Uzbek languages, as well as compare and study the Statutes for the formation of new terms, to look at the correspondence of the clauses of the Standard of the International Terminological Organization ISO 704. As a result of comparisons of theories a number of proposals for the creation of terms in the Uzbek language are presented. 79 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 4 Keywords and expressions: ISO 704, international Standard, Academy of Persian Language and Literature, Uzbek terminological union “Atamakom”, Persian language, Uzbek language, term, terminology, term forming. Кириш. ХХ асрнинг 30-йилларига келиб, “термин” тушунчасининг аниқ наза- рий базаси етакчи терминолог олимлар – Э. Вюстер1, Х. Фельбер2, Э. К. Дрезин3, Д. С. Лотте4 ва бошқалар томонидан амалий ва назарий жиҳатдан асослангандан сўнг терминология яхлит фан сифатида ўрганила бошланди. Айниқса, ҳар бир фаннинг тараққиёти ҳамда ижтимоий-сиёсий жараёнлар мазкур соҳа асосининг яралишига туртки бўлди. Мазкур вақт давомида терминология оламида бу фан бўйича бир қатор назарий фикрлар, илмий хулосалар билдирган учта йирик терминологик мактаб кузатилади: Австрияда “Вена мактаби”, Россияда “Россия мактаби” ва Чехославакияда “Прага мактаби”. Шарқ мамлакатларида, хусусан, Эронда бу жараён “Тил академиялари”нинг вужудга келиши билан характерланади. Бугунги кунда Эронда термин ясалиши бўйича ўз Низомига эга “учинчи Академия” ўз фаолиятини давом эттирмоқда. Форс ва ўзбек тилларида ҳам термин ясалиши ва тақдим қилиниши бўйича ўз даврига қараб, турли ишлар амалга оширилган. Масалан, Эронда бу жараён 1941 йилдан бошланиб, 1991 йилда учинчи Академиянинг ташкил этилишидан токи бугунги кунгача фаолият юритиши билан ўзининг авж нуқтасига етган бўлса, ўзбек тилида бу ҳолат 1990 йилда “Ўзбек Атамашунослик қўмита- си”нинг юзага келиши билан боғлиқ. Мақолада айни бир вақтда, яъни 1990- йилларда ҳар икки мамлакатда ташкил этилган Эроннинг “Учинчи Академия- си” ва ҳудди шу вақтда ўзбек тили учун вужудга келтирилган “Ўзбек Атамақўми”нинг фаолиятлари, уларнинг ўзлашмаларга термин тақдим қилиш масалалари солиштириб, қиёсланади. Халқаро терминология Стандарти, Эрон академияси Йўриқномаси ва ўзбек Атамақўмлари фаолиятлари, илмий-назарий ҳамда амалий жиҳатидан бир- бирига тенг бўлмаса-да, уларни қиёслаб-таққослаб ўрганиш ўзбек терминоло- гияси тарихини ўрганишда улкан ҳисса бўлиб хизмат қилиши мумкин. Мақсад ва вазифа. Асосий кўзланган мақсад – форс ва ўзбек тилларида термин ясалиши бўйича юзага келган “терминология ташкилотлари”нинг ўзлашмаларга термин тақдим қилиш ва янги термин ясаш бўйича Низомларини қиёслаб ўрганиш ҳамда халқаро терминология ташкилоти - ISO 704 1 Wuster E. Einfurung in die Allgemeine Terminologielehre und terminologishe Lexicographie. – Vien; N.Y., 1979 / Bd 1 – 2. 2 Felber H. International standardization of terminology – theoretical and methodological aspects. – Paris, Vienna, 1977. 3 Drezen E. Priproblemo de internaciigo de Science Teknikaterminaro. Moscow (Standartizacija I Rasionalizasija). – Amsterdam: Ekrelo, 1935. 4 Lotte D. S. Voprosi zaimstvovaniya i uporyadocheniya inoyazichnix term