Традиционная арабская грамматика и изучение европейской ориентации

Аннотация

Studies on the Arabic language are currently being conducted in Cairo, Damascus, Beirut, Baghdad, Algeria and Tunisia, where most of the studies in these linguistic centers are based on the traditions of Arabic schools. Scientists from the universities of Leiden, Paris, Oxford, Cambridge, Halle, Prague and Rome are more committed to studying Arabic grammar, adhering to European linguistic traditions. This tradition is also observed in the activities of scientists working on the Arab grammar system in the institutes of Russia, Azerbaijan, Armenia, Uzbekistan and Tajikistan. In addition, it is noted that European scholars studied the Arabic language based on the traditions of Arabic linguistics, and that the study of the Arabic language was carried out using European theories. To illustrate these two traditions, it is appropriate to study the work of Russian scientists, who have taken a leading place in Arab, European and European studies and have made a significant contribution to the development of Arab studies. 69 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 4 This article is devoted to a chronological analysis of studies of issues of Arabic philology of a traditionally Arab and European direction. In the process of analysis, the scientific activity of scientists in the field of Arabic grammar, literature, the history of Arabic linguistics and dialectology is noted. The study of Arabic manuscripts played an important role in the formation and development of Arabic philology. The department of Oriental Studies, which studies Arabic literary language and manuscript monuments in the same language, originated in Europe. Later, this tradition came to Russia. Russian archeologists have made a number of achievements in this area. In particular, the study of manuscripts stored in library collections and private funds has been the task of scientific research since that time. In addition to Europe and Russia, the study of Arabic manuscripts in Uzbekistan began, especially in Bukhara, Samarkand and Khorezm. However, the study of manuscripts in these areas was considered more religious. It is noteworthy that unlike Russia and Europe, large theoretical studies on Arabic were carried out in Uzbekistan until the 14th century. This shows that Arabic studies have developed early on the territory of Uzbekistan. Keywords and expressions: linguistics, traditional Arabic grammar, manuscript, language norms, teachings of Arabic studies, Arabic literary language and dialects, syntax, morphology, phonetics. Ҳозирда арабшуносликка доир илмий изланишлар Қоҳира, Дамашқ, Байрут, Бағдод, Жазоир, Тунис каби университетларда олиб борилади. Мазкур тилшу- нослик мактабларидаги тадқиқотларнинг аксарияти араб тилшунослик анъана- ларига асосланган. Лейден, Париж, Оксфорд, Кембридж, Галле, Прага, Рим университетлари олимлари кўпроқ Европа тилшунослик анъаналарига содиқ ҳолда фаолият юритадилар. Мазкур анъанани Россия, Озарбайжон, Арманистон, Ўзбекистон, Тожикистон институтлари тадқиқотида кузатамиз. Араб тилшунослигини ўрганишда европалик тадқиқотчилар араб тилшу- нослиги анъаналари асосида, араб мактабларида эса Европа тилларига хос назариялар қўлланган ҳолда тадқиқот олиб борилиши кузатилади. Бу икки анъанани тавсифлаш учун араб, Европа ҳамда Европа тадқиқот- ларидан андоза олган ва арабшуносликнинг ривожига катта ҳисса қўшган рус олимларининг тадқиқотини ўрганиб чиқдик. Араб тилидаги қўлёзмаларни ўрганиш араб филологиясининг шаклланиши ва ривожида муҳим ўрин тутган. Араб адабий тили ва қўлёзма ёдгорликларини айнан шу тилда ўрганадиган шарқшуносликнинг бўлими аввал Европада шаклланган. Кейинчалик, бу анъана Россияга кириб келди. Мазкур соҳада россиялик арабшунослар бир қанча ютуқларга эришдилар. Хусусан, кутубхона фондларида ва шахсий фондларда сақланаётган қўлёзма асарларни ўрганиш ўша давр илмий тадқиқот вазифаси бўлиб қолди. Европа ва Россия билан бир қаторда Ўзбекистон ҳудудида ҳам, айниқса, Бухоро, Самарқанд, Хоразмда араб тилидаги қўлёзма асарлар ўрганила бошланди. Аммо бу ҳудудларда қўлёзма асарларни ўрганишга кўпроқ диний соҳа сифатида қараларди. Шуни таъкидлаш жоизки, Россия ва Европадан фарқли ўлароқ Ўзбекистон ҳудудида 70 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 4 XIV асрга қадар араб тилига оид катта назарий тадқиқотлар амалга оширилган. Бу эса арабшунослик Ўзбекистон ҳудудида эрта ривожланганлигидан дарак беради. Ўзбекистон ҳудудида бу соҳа кейинчалик сустлашганининг сабаби мўғуллар босқинидан кейин арабларнинг таъсири барҳам топиб, Амир Темур даврида эски ўзбек тилининг ривожига катта эътибор берилгани бўлди. Бу даврда эътибордан четга чиққан араб тили диний соҳаларнинг бир йўналиши сифатида ўрганилар эди. Европада араб тилини сомий тиллардан бири сифатида махсус тилшунос- лик нуқтаи назаридан ўрганиш XVI асрдан бошланди. Биринчилардан бўлиб Педро де Алкалнинг(1505), кейин Гвилельма Постеллуснинг (1538) араб грамматикаси дунёга келди. XVII-XIX асрларда Т. Эрпениус, И. Лудольф каби бир қанча голл