«Жети-жарга» как основа законодательства Казахского ханства

Аннотация

This article describes the period of formation and consolidation of the Kazakh Khanate as a political state from the 70s of XVth century – till the 30s of XVIIIth century and the characteristics of this period, Khanate’s territory, the state structure, the form of government, the relations with neighboring countries, socio-economic life of the population are analyzed in this research. The role of Kazakh Zhuzs in the country’s life is also studied. The Kazakh Khans such as Qosim Khan, Haqnazar Khan, Tauke Khan who ruled during this period, their policy to expand and strengthen the country’s territory are analyzed systematically. 51 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 Successful conquering works of Kazakh Khans for the expansion of the territory of the Western Zhetysu, eastern Dashty Kipchak, Central Kazakhstan, the Northern Aral Sea, the lower reaches of Syr Darya River, the tribal settlements of Qoratov and its adjacent territories are discussed. The Kazakh Khans’ relationships with Sultan Saidkhan (Mon- golia), Abdullahkhan (Bukhara), Nogay and Siberian khanates were also investigated. The brutal military aggression of Junggar Khanate against Kazakh Khanate and the struggles of Kazakh population against them were described. The necessity to organize the Kazakh society with the establishment of the Kazakh Khanate and the change of its political system led to the strengthening of the country’s legislative bases, the conditions created for the state and society and the process continued in the XVIIth century and Tauke Khan established “Zheti-zharga” and it started to consider as a form of law. This article gives information on “Zheti-zharga” which was the Code of Conduct of Kazakh Khanate, including administrative, civil, criminal, tax systems, it analyzes the objectiv and subjective causes of the “Zheti-zhar- ga”, the historical conditions of the period, the types of penalties used for crime and the role of the document in the community. The fact that the criminal procedure in the Kazakh Khanate is defined by “Zheti- zharga’s” norm, the conduct of criminal proceedings in the khanate according to this document, the criminal law in the Kazakh society, the criminal liability against the person, criminal offenses against property, “Zheti-zharga”, which is a legal document that incorporates issues of legal relations. Keywords and expressions: kazakh, “Zheti-zharga”, “collector of Kazakh lands”, “Years of heavy troubles”, Taukekhan, “golden period”, “Tauke’s Canons”, “white bone”, “black bone”, hun, A. I. Levshin. Ҳар қандай давлат ўзининг миллий қонунчилик тизимига эга бўлиб, унда давлатнинг тараққиёт йўли, тутган сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий муносабатлари аниқ белгилаб берилади. Тарихдан маълумки, ҳар бир давлат ўз қонун-қоидалари, қонунчилик тизимига эга бўлган, хусусан, турк хоқонла- рининг “Қонуннома”, Чингизхоннинг “Билик”, Хондамир (1474–1535) қалами- га мансуб “Қонуни Ҳумоюн”, Шайбонийхонлардан Убайдуллахоннинг топши- риғи билан Рузбехон (1458–1521 ёки 1530) ёзган “Сулук ал-мулук” (“Подшо- ларга йўл-йўриқ”), Қозоқ хони Таукехон (1680–1715) топшириғи билан тузилган “Жети-жарға” (“Етти тизим”) шулар жумласидандир. “Жети-жарға”- нинг қачон тузилганлиги тўғрисида аниқ маълумотлар мавжуд эмас. Айрим тадқиқотчилар уни XVII аср иккинчи ярми, бошқалари XVIII аср бошларида яратилган деб ҳисоблашади. Шу муносабат билан, “Жети-жарға”нинг вужудга келган даври ва Қозоқ хонлигининг сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ҳаётида тутган ўрни масаласини ёритиш долзарб ҳисобланади. Қозоқ хонлиги тахтини идора қилган Таукехон (1652–1715) ташқи душ- манларнинг ҳужумларини қайтариб, ички келишмовчиликларга чек қўйган, хонликда омонлик, осойишталик ўрнатган. Унинг даврида мамлакат ички аҳволини мустаҳкамлаш мақсадида қонунлар мажмуаси ишлаб чиқилган. Бундай ҳужжат Таукехоннинг ташаббуси билан яратилган қозоқлар жамия- 52 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 тининг ҳуқуқ нормаларини ўзида жамлаган “Жети-жарға” эди. “Жети- жарға”нинг мазмун-моҳиятини англаш учун қонунлар тўплами яратилишига туртки бўлган шарт-шароит тўғрисида маълумот бериш ўринли ҳисобланади. XV аср ўрталари XVIII аср бошларида Қозоқ хонлиги сиёсий давлат сифатида шаклланган эди. Бу даврда хонлик ҳудудлари қозоқ этносларининг жойлашувига қараб бир неча марта ўзгариб турган. Шуни эслатиб ўтиш жоизки, Қозоқ хонлиги ҳудудий тузилиши жиҳатидан ўзига хос хусусиятга эга. Бу эса унинг ҳудудида жузларнинг пайдо бўлиши билан изоҳланади. XV–XVI асрлар Қозоғистон ҳудудида қабила иттифоқлари ҳисобланмиш жузларнинг пайдо бўлиши характерлидир. Бу эса, таъкидланган даврда қозоқ жузлари ташкил топган деган фикрни билдирмайди. Қозоқ жузлари ҳам худди қозоқ халқи каби узоқ тарихий жараёнда шаклланган . Жузларнинг ташкил топиши ҳудуднинг табиий иқлим шароити ва аҳолининг номадик, яъни кўчманчилик турмуш тарзи билан боғлиқ. Қозоқ хонлиги ҳудудлари географик тузилишига кўра, табиий-ландшафт зоналардан ташкил топган. У табиий рав