К текстологическому изучению книги «Бадоэу-л-васат»

Аннотация

The information about the creation of the first edition of the textual study of the lyrics of Navoi in the 20th century and his role in the development of subsequent editions is given in the introduction of the study for the first time. At the same time, the great interest of Professor Hamid Suleiman to the study of the lyrical heritage of Alisher Navoi from the point of view of textology along with the achievements and shortcomings is revealed, as well as their reasons for creating the first edition of the scientist. The purpose of the research is to increase the level of publications, to make changes in the publications, to identify the roots of the problem and to find solutions. Comparative, historical-comparative, analysis and synthesis, concretization methods were used in the definition of inter-personal differences. The findings of the study revealed the existing differences between the four major publications of the “Badoye`u-1-vasat” publication, which is part of Navoi’s heritage. The publications, published up today, have been compared with the manuscript of the 16th century and, as a result, all the publications have been found not so perfect. The main reason of it is the absence of critical text and Hamid Suleyman’s collection of the texts cannot solve this problem. 35 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 The works of “Badoye`u-l-vasat” have been compared with one of the manuscripts of the 16th century, used by Hamid Sulayman, and as a result, a lot of serious differences between them were found out. In the conclusion of the study, Though Hamid Sulaiman's manuscripts have been collected and critically analyzed, his work were not completed by the reason of his death and the first publication performs the function of critical text. Nowadays, when there are widespread developments in all spheres of life, the matter of creating a renewal edition has been raised. The only solution is to solve the problem of the critical text by completing the work which the scientist has begun, using his experience. Keywords and expressions: publication, development of publications, textual analysis, manuscript, development, division, classification. Кириш. Алишер Навоий лирикаси жамланган “Хазойину-л-маоний” куллиёти туркий адабиётимизда алоҳида ўрин тутади. Унда жамланган шоирнинг лирик мероси ҳам бадиий жиҳатдан, ҳам мазмунан жуда бой бўлиб, полифоник хусусиятга эга. Қолаверса, ўз замондош ижодкорлари ва мунаққидлари ҳам камчилик топа олмаганини “Бадоеъу-л-бидоя” дебоча- сида таъкидлаб ўтади. Бундан кўринадики, ижодкор ўз асарлари устида жиддий ишлаган, қайта-қайта таҳрир қилган. Орадан кўп асрлар ўтиши билан қўлёзмаларнинг нусхаланиши, котиблар- нинг эҳтиётсизлиги, табдил ёки нашр натижасида ёки бошқа бир сабабга кўра асар мазмуни ё шаклига жиддий таъсир этувчи бир қатор тафовутлар юзага келган. Шоир лирикаси нашр этилган давр ва ундаги мафкура, сиёсий қараш- ларни сингдирган ҳолда таҳлил ва талқин қилинган (Ҳамид Сулаймон нашри нисбатан тўлиқ бўлишига қарамай, у ҳам ғоявий таҳрирдан мустасно эмас). Бунинг исботи ўлароқ, девонлардаги ҳамд ва наът шаклидаги ҳамда тасавву- фий ғоялар яққол кўзга ташланиб турган шеърлари нашрлардан тўлиқ ёки баъзи байт ва мисраларини олиб ташланганлигидир. Шоир асарларидаги тасав- вуфий-фалсафий қарашларни мавжуд бўлган сиёсий мафкурага бўйсундирган ҳолда талқин этиш, айниқса, Собиқ иттифоқ даврида кенг тус олди. Бироқ “давр талаб этган” ғоя ва мафкураларни Навоий лирикасига ҳам мажбуран сингдириб талқин қилиш ҳоллари сақланиб қолаверди. Мафкура талаб этган ғоялар мажбуран “сингдирилиб” ўрганилаверди. Давр тақозо этган мафкура қобиғига ўрашнинг иложи бўлмаган шеърлари эса на ўрга- нилди, на халққа етказилди. Бундай шеърлар эълон қилинмасдан қолди. Буюк шоир шеъриятига етказилган бундай оғир жароҳатларни “Хазойину-л- маоний”нинг собиқ империя давридаги нашрларида яққол кўриш мумкин. Мустақиллик давридаги нашрлар бир қадар мукаммаллаштирилди. Бироқ бу давр нашрлари ҳам мавжуд нашрлар асосида яратилганлиги, танқидий матн- нинг яратилмаганлиги ва бундай вазифани кўплаб нуқсонлардан ҳоли бўлмаган илк тўлиқ нашр бажариб келаётгани сабабли мукаммал деб бўлмайди. Масалан, “Хазойину-л-маоний”нинг 1960 йилдаги нашрида бир неча ғазаллар тушириб қолдирилган, яна бир қанча байт ва мисралар баъзи ўринларда туширилган 36 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 бўлса, баъзи шеър, байт, мисра ёки сўз атай алмаштирилган. Бундай фикрларни куллиётнинг барча девонлари ҳақида айтиш мумкин. Илк нашрнинг қайта-қайта чоп этилиши натижасида ҳам нашрлар у ёки бу даражада депрессияга учраб борди. Юқоридаги фикрларимиз исботини “Бадоеъу-л-васат” девони нашрларини матний солиштириш натижасида ҳам кўриш мумкин. Мақсад ва вазифа. Биз нашрлараро тафовутларни аниқлаш мақсадида ”Хазойину-л-маоний”нинг 1959–1960 йилларда Порсо Шамсиев таҳрири остида алоҳида китоб шаклида чоп этилган 4 жилдлик нашри, 1963– 1967 йиллардаги 15 жилдлик “Асарлар”нинг 1, 2, 3, 4- жилдлари,